Author: Институт перевода Библии
Date: 2024-02-16T11:57:51.437613+00:00

ЦӀийи Икьрар: Ягья

ЦӀийи Икьрар: Ягья

1. Сифте гаф

1. Ягья

1. Пак Каламдин ктабар

2. Гафарган (ЦӀийи Икьрар)

3. Заланвал / Кьадарар - ЦӀийи Икьрар

4. Тафаватар

5. Картаяр - ЦӀийи Икьрар

Creative Commons: BY-NC-ND 4.0

© Институт перевода Библии; Информацию о лицензии этого издания можно найти здесь: https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0/deed.ru

Институт перевода Библии

Институт перевода Библии, 101000 Москва, Главпочтамт, а/я 360
ibt_inform@ibt.org.ru

Правила использования текстов библейских переводов ИПБ: https://ibt.org.ru/ru/rules

Федеральное агентство научных организаций

Институт языкознания Российской академии наук

Илимдин идарайрин федеральный агентство

Россиядин илимрин академиядин чӀалар чирдай Институт

ЦӀИЙИ ИКЬРАР

Пак Каламдин таржумайрин Институт

Москва-Баку 2018

ЦӀийи Икьрар

Лезги чӀалаз авунвай Пак Каламдин таржумайрин электронный ва аудио кӀалубар квевай Пак Каламдин таржумайрин Институтдин сайтдай жагъуриз жеда (https:
ibtrussia.org/media?id=LEZ)

ISBN 978-5-93943-258-0

© Институт перевода Библии, 2018

Сифте гаф

Сифте гаф

Пара кӀани кӀелзавайбур!

Куь вилик квайди лезги чӀалаз элкъуьрнавай ЦӀийи Икьрар я. ЦӀийи Икьрардикай ва вичик Таврат, Забур ва пайгъамбаррин ктабар акатзавай Сифтегьан Икьрардикай дуьньяда виридалайни гзаф кӀелзавай ктаб – Пак Калам – жезва.

ЦӀийи Икьрар санал кӀватӀнавай 27 ктабдикай: «Шад Хабардин» кьуд ктабдикай, «Илчийрин крарин» ктабдикай, илчийрин чарарикай ва пайгъамбарвилин «Керемат» ктабдикай арадал атанва.

Иса Месигьди Вичи гузвай чирвилериз «Шад Хабар» лугьузва. Иса Месигьдин уьмуьрдикай ва ада авур крарикай, Ада гайи чирвилерикай ва Ада къалурай аламатрикай, Адан кьиникьикай ва Адал чан хтуникай ихтилат авур инжилдарар тир МатӀаяни, Маркани, ЛукӀадини, Ягьядини гьакӀ лугьузва. Кьуд «Шад Хабар» сад садакай чеб кхьенвай саягъдалди ва инжилдарри Исадин уьмуьрдин гьи вакъиайриз сифте нубатда фикир гузватӀа, гьадалди чара жезва. ЯтӀани, абуру са куьналдини чпи чеб инкарзавач, аксина, Исадин уьмуьр ва Ада гайи чирвилер жуьреба-жуьре патарихъай аквадайвал ийизва.

Исади чилел тухвай уьмуьрдилай гуьгъуьниз Адан рекьел алайбур гзаф амукьна. Исадин кар давамарайбурун сифтегьан несилдин уьмуьрдикай «Илчийрин крар» ктабда ихтилатзава, ам «Шад Хабаррин» гуьгъуьнал алаз къвезва. Ам «Шад Хабаррикай» сад кхьей ЛукӀадин къелемдикай хкатнава. А ктабда къалурнавай гзаф вакъиаяр адаз вичин вилералди акунвай ва ада абура иштиракни авунвай. «Илчийрин крарин» кьилин игитрикай садбур Петруни Павел я, абур Исадин кар лап акьалтӀайдаказ давамарайбур я. Адакай хабар чукӀурун патал абуру гзаф зегьметар чӀугуна ва Адан къуватдин куьмекдалди пара аламатар къалурна. И ктабда Исадикай Шад хабар илчийрин куьмекдалди гьикӀ дуьньядиз чкӀанатӀа ихтилатзава.

Къадим девирда Исадин рекьел алайбуру мукьвал-мукьвал чпин тилмизриз чарар кхьиз, абур Исадин тербетдин гъавурда твадай, рикӀивай Аллагьдихъ иман ийизвай касди вич гьикӀ тухвана кӀандатӀа несигьатар гудай. Чав агакьнавай гьахьтин къанни са чарни ЦӀийи Икьрардик акатнава. Исадикай гзаф чириз кӀанзавайбур патал и чарари чӀехи итиж арадал гъизва, гьикӀ лагьайтӀа абурай Исадин кар давамарай лап сифтегьанбуру Ам кас хьиз ва Адан тербет гьикӀ кьабулзавайтӀа аквазва.

ЦӀийи Икьрардин эхиримжи ктаб – «Керемат», – вичин мана-метлебдал гьалтайла, пайгъамбарвилинди я. Ам регьятдиз кӀелиз жедач, ана инсаниятдин тарихда Аллагь аваз хьунин сир ахъайзавай гзаф кьадар шикилар гьалтзава, Аллагьди дуьньядиз ийидай дувандикай ва и дуьньядин чкадал хъсан ва даим дуьнья, вичиз «цӀийи цавни, цӀийи чил» лугьузвай дуьнья, къведайдакай лугьузва. Исадин рекьел алайбуру Ада чилел тухвай уьмуьрдин гуьгъуьнилай алатай са шумуд цӀуд йисарилай чпин аямдаррин ва иллаки гьукумрин патай душманвал гьиссзавай. А ктабдин макьсад – абурук руьгь кутун я. Ада къведай уьмуьрда хилас хьунин умуд гузва, ва гьавиляй а ктаб, вири ЦӀийи Икьрар хьиз, тек са сифте кӀелайбурухъ ваъ, гьакӀ чахъни виридахъ элкъвена кхьенвайди я.

ЦӀийи Икьрар къадим юнан чӀалал кхьенва ва гзаф сеферра гъилелди кхьин хъувунва. Гьа и кар себеб яз ЦӀийи Икьрардин ктабрин кхьинра сад садавай къакъатзавай чкаяр гьалтзава. И чаравилерик метлебдин жигьетдай чӀехи дегишвилер квач, ЦӀийи Икьрарда абур къадим гзаф маса ктабра авайдалай тӀимил я. Таржума ийидайла, бязи чкайрал чӀехи метлеб авачир чаравилер гьалтзава, и карди сифтегьан чешмедин чкадал юнан чӀалал кхьенвай гьи текстиникай менфят къачунватӀа, гьам къалурзава. Эхирда чна а чаравилерин сиягь гузва, квевай абур лезги текст муькуь таржумайрин текстерив гекъиг авуналди жагъуриз жеда.

Гьар са ктаб сифтегьан куьруь гьахьунилай гатӀун жезва. Ктабдин эхирдай квез гафарган жагъида. Ана ЦӀийи Икьрарда гьалтзавай ва чпиз баянар гана кӀани, важиб авай гафаринни ибарайрин гъавурда твазва. Гафарганда чпин мана къалурзавай гафар текстина бицӀи гъетрен лишандалди къейд авунва. Ктабдин эхирда гьакӀ таблицаяр ва гьакӀни ЦӀийи Икьрардин вахтарин Фелистиндинни Мукьвал тир РагъэкъечӀдай патан картаяр ганва.

Таржумадин хъсан еридин заминвал таъминарун ва бинедин кхьинрин мана-метлеб дуьздаказ агакьарун патал, таржума Пак Каламдин текстерин таржумадиз кӀевелай герек тир са жерге илимдин уламрай акъатнава. Пак Каламдин таржумайрин Институтди акъуднавай амай вири ктабар хьиз, лезги чӀалаз авунвай таржума юнан чӀалан текстиниз баян гунин карда саналди вири халкьарин чӀалар патал кьабулнавай кӀалубрал амал ийизвайди я. Текстиниз баян гунин маса жуьреяр авай бязи чкайрал чна абурукай сад хкянава ва таржумадин муькуь жуьре кьилдин къейдера ганва.

И таржумадин бинеда юнан чӀалал кхьенвай текст ава. ЧӀалар жуьреба-жуьребур тирвиляй таржумадин нетижа гзаф крарилай аслу жезва. Таржумадин тегьердини тайин везифа кьиле тухузва. Урус чӀалаз элкъуьрнавай Пак Каламдин гьар жуьре таржумаяр гекъигуни кьилдин са чӀук таржума авун жуьреба-жуьре нетижайрал гъизвайди къалурун мумкин я. И таржума дуьзди яни-тушни чирун патал кьилди са урус тайин таржумадихъ галаз гекъигиз хьун мумкин туш. ЯтӀани, гекъиг авуналдини, мана-метлебдин бязи куьлуь-шуьлуьяр кьилди чӀукарай ачухариз жеда.

ЦӀийи Икьрар саки кьве агъзур йис идалай вилик кхьенвайди я. Гьа вахтарилай ам дуьньядин 1450 чӀалаз элкъуьрнава. Гила абурун арада лезги чӀални ава.

ЦӀийи Икьрар лезги халкьарин чӀалариз таржума авунихъ дерин тарих ава. 1996-йисуз гуржийрин алимриз Синайда авай Екатеринадин килисадай чи аямдин V ва VӀӀӀ лагьай асирра гъилелди кхьенвай гзаф ктабар жагъана. Абрурук Къавкъаздин алпан чӀаларикай сад тир къадим удин чӀалаз таржума авунвай ЦӀийи Икьрардин чӀукар авай кьве ктабни квай. Удин чӀал лезги чӀалахъ галаз бинедин кӀеви алакъада авай лап мукьва чӀаларикай сад я. И ктабри удин ва лезги маса халкьарин чӀалар вилик финин рекьерикай итиж гудай фикир арадал гъизва. Гъилелди авунвай и кхьинар кьилдин ктаб яз исятда чапдайни акъатнава. И ктабдин къене пата гьа ктабрай къачунвай чӀукарин шикилар ганва. Идалайни гъейри, гьа чӀукарилай ЦӀийи Икьрардин гьар са ктабдин сифте кьиляй кьилдин, гьа ктабриз талукь, са аят ганва. ЦӀийи Икьрардин вири таржума сагъдаказ амачирвиляй бязи ктабриз талукь аятар гудай мумкинвал хьанач.

Пак Каламдин таржумайрин Институт Пак Калам лезги чӀалаз элкъуьрунив 30 йис идалай вилик эгечӀна. Сифте яз акъудай ктабар «МатӀаялай атай Шад Хабардай чӀукар» (1990) ва «Маркалай атай Шад Хабар» (1996) я. Са кьадар вахт алатайла, 2004-йисуз «ЛукӀадилай атай Шад Хабар ва Илчийрин крар», ахпани «Пак Каламдин шикилар» (2009), «Рут, Эстер ва Юнус пайгъамбар» (2010) ва «Инжил (Кьуд Шад Хабар)» (2013) акъатна, гьакӀни 2013-йисуз «Пак Каламдин шикилар» ктабдин ванцикхьинар авуна.

Пак Каламдин таржумайрин Институтдин интернет-чинай (www.ibt.org.ru) Институтди акъуднавай жуьреба-жуьре ктабар жагъуриз жеда, абурук лезги чӀалалди акъатнавай ктабарни ква.

И ктабда чна текстина гьалтзавай ва чеб Азербайжанда авай лезги чӀалал рахазвайбуруз течизвай гафариз кьилди къейдер гузва.

Пак Каламдин таржумайрин Институтди ЦӀийи Икьрар лезги чӀалаз элкъуьрунал гзаф йисара кӀвалахай ксариз – таржума авурбуруз ва редакторриз, гьакӀни и таржума чапдай акъудуниз куьмек гайи вирибуруз рикӀин сидкьидай сагърай лугьузва.

Ягья

Ягья

1. Гьахьун

1. 1

2. 2

3. 3

4. 4

5. 5

6. 6

7. 7

8. 8

9. 9

10. 10

11. 11

12. 12

13. 13

14. 14

15. 15

16. 16

17. 17

18. 18

19. 19

20. 20

21. 21

Гьахьун

Ягьядилай атай Шад Хабар

Гьахьун

Кьабулнавай къайда тирвал, и Шад Хабар кхьейди Исадиз виридалайни пара мукьва тилмизрикай сад тир Ягья я. Исадиз ам гзаф кӀандай лагьана кхьенва. Ам лап кьуьзуь жедалди амукьна. Алай аямдин алимрикай гзафбуру Ягьяди вичин Шад Хабар муькуьбурулай геж, мумкин я, чи эрадин 90-йисара, кхьена лугьуз къейдзава.

Сифтегьан пуд Шад Хабардив гекъигайла, Ягьядин Шад Хабардихъ авай кьилин тафават куькай ибарат я? Ягьядин ихтилатда Исадин уьмуьрдин вакъиаяр кьетӀидаказ галай-галайвал къалуриз алахънавач. Ягьяди кьилин чка Исадин келимайриз ганва. Ягьяди Исадин кьисаяр ахъайзавач. И ктаб кхьинин карда Ягьядин мурад амай пуд Шад Хабарда гьат тавунвай вакъиаяр туькӀуьр хъувун ва Иса Адахъ иман ийизвайбур патал цӀийи уьмуьр ахъайзавай Аллагьдин Хва тирдахъ чӀалахъ авун тир. И Шад Хабар, муькуьбурулай артух яз, диндин къайдайриз талукь фикирралди ва шииратдин къати алатралди чара жезва.

Шад Хабар кьуд чкадал пайиз жеда: 1) гьахьун; ана Иса Месигь, инсаният хилас авун патал, инсандиз элкъвей Аллагь Вич тирди ачухдаказ тайин жезва (1:1-18); 2) Исади къалурай ва чпи Исадиз ва Адан везифадиз Аллагьдин тӀебиат хас тирди тестикьарзавай ирид керемат-ишара (1:19–12:50); 3) Аллагьди тапшуругъ авунвай кар Исади тамамдиз кьилиз акъуддай ва идалди Иса машгьур жедай вахт алукьун (13–20-кьилер); 4) акьалтӀарун; чан хтай Иса Вичин тилмизрихъ галаз рахаз-луькӀвез хьун (21-кьил).

1

Сифтени-сифте авайди

1^1Сифтени-сифте авайди Гаф тир. Гаф Аллагьдив гвай. Гаф Аллагь тир+. 2Гаф сифтедилай Аллагьдив гвай. 3Аллагьди вири Гафунин куьмекдалди халкь авуна; Гаф галачиз халкь хьайи са затӀни авайди туш+. 4Гафуни уьмуьр гузвай, уьмуьрни инсанар патал экв тир+. 5Экуьни мичӀивиле экв гузвай. МичӀивиливай Экв кьаз хьанач.

6Аллагьди ракъурнавай Ягья лугьудай са кас авай+. 7Ам, вири инсанри Экуьнихъ иман авун патал, Экуьникай шагьидвал ийиз атана+. 8Ам Экуьникай хабар гуз ракъурнавайди тир, амма ам вич Экв тушир. 9Гьар са инсандин руьгь экуь ийидай халисан Экв, лагьайтӀа, дуьньядиз атана+.

10Экв дуьньяда хьана, амма гьа Экуьнин куьмекдалди халкь хьайи дуьньядиз Ам чир хьанач. 11Ам Вичинбурун патав атана, амма абуру Ам кьабулнач+. 12-13Вичихъ иман ийизвайбуруз, Вич кьабулайбуруз Ада Аллагьдин патай тирбур жедай, яни адетдин дидейри хазвай аялар ваъ, Аллагьдилай жезвай аялар хьунин ихтияр гана++.

14Гаф инсандиз элкъвена, ада чахъ галаз санал уьмуьр тухвана. Ам берекатдив ва гьакъикъатдив ацӀанвай, Ам Бубадихъ авай са Хва тир, Адал Бубадал алай хьтин баркалла алай, чазни Адал алай баркалла акуна+.

15Адакай Ягьяди инсанриз шагьидвал ийиз ван ацалтна лугьузвай:

– Ингье за квез вичикай ихтилат авур а Кас. Ам залай гуьгъуьниз къведайди, залай артухди тирди за квез лагьанай, вучиз лагьайтӀа Ам залай вилик авай+.

16Адан ацӀай берекатдикай сад-садан гуьгъуьналлаз чал паяр гьалтна. 17Аллагьди чаз Къанун Мусадин куьмекдалди гана, берекатни гьакъикъат – Иса Месигьдин куьмекдалди+. 18Садазни садрани Аллагь акурди туш, амма Адан авай-авачир са Хци Ам чаз чирна. Адан авай-авачир са Хва Вич Аллагь я, Ам Аллагьдихъ галаз ава+.

Ягьядинни фарисейрин ихтилат

(МатӀай 3:1-12; Мрк. 1:1-8; ЛукӀа 3:1-18)

19•Чувудрин кьиле авайбуру Ярусалимдай адан патав хахамарни левияр ракъурай чӀавуз Ягьяди ихьтин шагьидвални авуна. Абуру адавай «Вун вуж я?» – лагьана хабар кьурла, 20Ада чин кьун тавуна, ачухдиз жаваб гана:

– Зун Месигь туш+.

21– АкӀ хьайила, бес вун вуж я? Ильяс яни? – хабар кьуна абуру.

– Ваъ, – лагьана ада.

– Вун чна вилив хуьзвай пайгъамбар яни?

– Ваъ, – жаваб гана ада+.

22– Бес Вун Вуж я? – жузуна абуру. – Чун ракъурайбуруз чна вуч жаваб гун лазим я: Вуна жува жувакай вуч лугьуда?

23Ягьяди Яшай пайгъамбардин гафаралди лагьана:

«Зун кьурумда гьарайзавайдан ван я:

„Ребби къведай рехъ дуьзди ая“».

24Ягьядин патав фенвайбур фарисейри ракъурнавайбур тир. 25Абуру адавай хабар кьуна:

– Вун я Месигь, я Ильяс, я гьа пайгъамбар тахьайла, вучиз вуна инсанрив цик акахьун къачуз тазва?

26Ягьяди жаваб яз лагьана:

– За инсанрив цик акахьун къачуз тазва, амма куь арада квез течир са Кас ава: 27зи гуьгъуьнилай Къведайди Гьам я; зун Адан кӀвачин къапарин чӀулар ахъайизни лайих туш.

28И крар Бетанда, Ягьяди халкьдив цик акахьун къачуз тазвай Ярдан вацӀун рагъэкъечӀдай пата хьана.

Ягьядин шагьидвал

(МатӀай 3:13-17; Мрк. 1:9-11; ЛукӀа 3:21-22)

29Пакагьан юкъуз Ягьядиз вичин патав къвезвай Иса акуна:

– Ингье, – лагьана ада, – им Аллагьдин КӀел я, Ада вири дуьньядин гунагьар вичин хиве твада+. 30«Зи гуьгъуьнлай Къведайди, зун жедалди Авайди яз, залай артухди я» за гьа идакай лугьузвай. 31Заз Ам вуж ятӀа чизвачир, амма за, иниз атана, вири Исраилдиз Ам чир хьун патал, квев цик акахьун къачуз тазва+.

32Ягьяди Исадикай шагьидвал авун давамарна:

– Заз лифрен шикилда аваз Руьгь цаварай Адал эвичӀайвал ва Адал аламукьайвал акуна+. 33Акьван чӀавалди заз Ам чидачир. Амма, инсанрив цик акахьун къачуз тун патал, зун куь патав Ракъурайда заз лагьанай: «Ваз са нел ятӀани Пак Руьгь эвичӀдайвал ва адал аламукьдайвал акуртӀа, ваз чир хьухь хьи, а Кас инсанрив Пак Руьгьдик акахьун къачуз Тадайди я»+. 34Заз и кар жуван вилералди акуна ва за шагьидди хьиз лугьузва: Ам Аллагьдин Хва я.

Исадин сифтегьан тилмизар

(МатӀай 4:18-22; Мрк. 1:16-20; ЛукӀа 5:1-11)

35Пакагьан юкъузни Ягья гьанал вичин кьве тилмизни галаз акъвазнавай+. 36Патавай физвай Иса акурла, Ягьяди Адакай лагьана:

– Ингье Аллагьдин КӀел+.

37И гафарин ван хьайила, кьве тилмизни Исадин гуьгъуьна аваз фена. 38Исади элкъвена, Вичин гуьгъуьна аваз къвезвайбур акурла, абуруз лагьана:

– Квез вуч кӀанзава?

– Рабби, – лагьана абуру, – Ви кӀвал-югъ гьина ава? («Рабби» муаллим лагьай чӀал я.)+

39Исади лагьана:

– Захъ галаз ша, квез аквада.

Абур фена ва абуруз Адан кӀвал-югъ акуна, амай югъ абуру гьана акъудна. Сятдин кьудар жезвай.

40Ягьяди Исадикай авур ихтилатрин ван хьана Исадин гуьгъуьна аваз фейибурукай сад Симун-Петрудин стха Эндирей тир+. 41Ада сифте вичин стха Симун жагъурна ва адаз лагьана:

– Чаз Месигь жагъана (Месигь – ГуьцӀуьр Алайди лагьай чӀал я)+.

42Эндирея Симун Исадин патав гъана. Исади, адаз килигна, лагьана:

– Вун Ягьядин хва Симун я, ви тӀвар Кифа жеда (Кифа, яни Петру – им къван лагьай чӀал я)+.

43Пакагьан юкъуз Исади Галилейдиз фин къетӀ авуна. Исадал ФилипӀ гьалтна.

– Зи гуьгъуьна аваз ша, – лагьана Исади адаз.

44ФилипӀ, Эндирейни Петру хьиз, Бетсаид лугьудай шегьердай тир+. 45ФилипӀа Натанаил жагъурна, адаз лагьана:

– Чаз Вичикай Мусадин Къанундани пайгъамбаррин ктабра кхьенвай Месигь жагъана. Ам Назаретдай тир Юсуфан хва Иса я+.

46– Назаретдай рябет квай са затӀ акъатда жал? – лагьана Натанаила.

– Фена жув килиг, – лагьана ФилипӀа.

47Исади, Вичин патав къвезвай Натанаил акурла, адакай лагьана:

– Ингье, фендигарвал квачир халисан исраилви+.

48– Ваз зун гьинай чида? – хабар кьуна Натанаила.

– Ваз ФилипӀа эвердалди, Заз вун инжил таран кӀаник акунай, – жаваб гана Исади.

49– Я Муаллим! – лагьана Натанаила. – Вун Аллагьдин Хва я, Вун Исраилдин Пачагь я+.

50Исади жаваб гана:

– За ваз «Заз вун инжил таран кӀаник акуна», – лагьана лугьуз, вун Зи чӀалахъ жезва. Ваз идалайни чӀехи керемат-ишараяр аквада.

51Ада давамарна:

– За квез лап рикӀивай лугьузва хьи, квез ахъа хьанвай цаварай Аллагьдин малаикар Инсандин Хцин патав эвичӀиз-хкаж хъжедайвал аквада+.

2

Кана шегьерда мехъер

2^1Пуд лагьай юкъуз Галилейда авай Кана лугьудай шегьерда мехъер авай, мехъерик Исадин дидени квай+. 2Мехъерик Исадиз ва Адан тилмизризни эвернавай. 3Чехир куьтягь хьайила, Исадин дидеди Адаз лагьана:

– Мехъерин иесийрихъ мад чехир амач.

4– Я диде! – лагьана Исади. – Вуна За́з вучиз лугьузва? Зи вахт гьеле атанвач+.

5Адан дидеди кьилел-кӀвачел элкъведайбуруз лагьана:

– Ада квез вуч лагьайтӀани, гьам кьилиз акъуд.

6Анал чувудри чпин михьивилер авун патал яд цадай къванцин ругуд каркун алай. Абурукай гьар сад кьвед-пуд метратӀас кьван яд гьакьдайбур тир+. 7Исади кьилел-кӀвачел элкъведайбуруз лагьана:

– Къванцин къапар цяй ацӀура.

Абуруни каркунар сиве-сивди ацӀурна.

8– Гила са тӀимил кьван цана, тамададин патав твах, – лагьана Ада.

Абуру тухвана. 9Тамададиз чехир цикай хьанвайди чизвачир, адаз и чехир гьинай гъайиди ятӀани чизвачир, а кар чизвайбур анжах яд къапариз цайибур тир. Чехирдин дад акуна, тамадади чамраз эверна, са патахъ тухвана.

10– Гьар са инсанди сифте хъсан чехир эцигда, – лагьана ада, – межлисдик квайбур хъвана кефина гьатайла, усал чехир гъида; амма вуна хъсан чехир икьван гагьда тунва.

11Гьа икӀ Исади Галилейда авай Кана шегьерда сифтегьан керемат-ишара къалурна ва инсанриз Вичин баркалла чирна. Адан тилмизрини Адахъ иман авуна. 12Адалай кьулухъ Иса, Адан диде, стхаяр ва Адан тилмизар Кефернагьум шегьер галайвал эвичӀна. Ана абур акьван яргъалди амукьнач+.

Гуз-къачузвайбур чукурун

(МатӀай 21:12-13; Мрк. 11:15-17; ЛукӀа 19:45-46)

13•Чувудрин Песагь сувар мукьва жезвай, Иса Ярусалимдиз фена+. 14Ана Адаз Аллагьдин КӀвалин гьаятда яцар, хипер ва лифер маса гузвайбурни пулар дегишарзавайбур акуна. 15Исади еперикай къамчи храна, вирибур Аллагьдин КӀвалин гьаятдай чукурна – гьакӀни яцарни хипер, пул дегишарзавайбурун дезгеяр алабарна, абурун пулар чукӀурна. 16Лифер гузвайбурузни лагьана:

– Квадара абур инай, Зи Бубадин кӀвал базардиз элкъуьрмир+.

17Инал Адан тилмизрин рикӀел Каламда кхьенвай ихьтин гафар хтана: «Ви кӀвалин къайгъу чӀугваз кӀанз Зи рикӀи рикӀ незва».

18И крариз жаваб яз, чувудрин кьиле авайбуру Адаз лагьана:

– Ваз икӀ ийидай ихтияр авайди субут авун патал, чаз са керемат-ишара къалура+.

19– Куьне и Аллагьдин КӀвал чукӀурайтӀа, За ам пуд йикъан къене эхциг хъийида, – жаваб гана Исади+.

20Инал чувудри лагьана:

– И Аллагьдин КӀвал яхцӀурни ругуд йисуз эцигайди я, Вуна ам пуд йикъан къене гьикӀ эхцигда?

21Амма Ам Аллагьдин КӀваликай рахазвайла, Адан фикирда Вичин Беден авай. 22Ам кьена чан хтайдалай кьулухъ, Адан тилмизрин рикӀел гьа и гафар хтанай. Абур Каламдин ва Исади лугьузвай гафарин чӀалахъ хьана+.

23Иса Песагь суварик Ярусалимда авайла, Ада къалурзавай керемат-ишараяр акур вирибуру Адахъ иман авуна+. 24Амма Исади абурал ихтибар ийизвачир: Адаз инсанар хъсандиз чидай. 25Адаз гьар са касдин рикӀе вуч аватӀа аквазвай, Адаз масадбуру ийидай ихтилатар герек тушир.

3

Исани Никъадим

3^1Никъадим лугьудай са фарисей хьана, ам чувудрин вилик-кьилик квайбурукай сад тир+. 2Ам йифиз Исадин патав атана.

– Муаллим! – лагьана ада. – Чаз Вун Аллагьдин патавай атанвай Муаллим яз чида. Аллагьди гуз хьаначиртӀа, садавайни Вуна ийизвай хьтин керемат-ишараяр къалуриз жедачир.

3– За ваз лап рикӀивай лугьузва, – жаваб гана Исади, – Аллагьдин Пачагьлугъ анжах цӀийи кьилелай дуьньядал хтайдаз аквада.

4– Кьуьзуь хьанвай инсан цӀийи кьилелай дуьньядал гьикӀ хтурай? – жузуна Никъадима. – Дидедин руфуниз гьахь хъувуна анай экъечӀиз хъжедани?

5Исади жаваб гана:

– Лап рикӀивай лугьузва За ваз: анжах ци ва Руьгьди цӀийи кьилелай дуьньядиз хкайдавай Аллагьдин Пачагьлугъдиз гьахьиз жеда+. 6Инсандилай инсан жеда, Руьгьдилай – руьгь. 7Гьавиляй За ваз «куьн дуьньядал цӀийи кьилелай хтун лазим я» лагьайла, вун мягьтел жемир. 8Гар вичиз кӀандайвал къекъведа. Ваз адан ван къведа, амма ам гьинай гьиниз физватӀа, чир жедач. Руьгьдилай хьана дуьньядиз атайбурни гьа икӀ жеда.

9– Ам гьикӀ жедай кар я? – лагьана хабар кьуна Никъадима.

10– Исраилдиз тарсар гузватӀани, ваз ихьтин затӀар чизвачни? – жаваб гана Исади. – 11За ваз лап рикӀивай лугьузва: чун чаз чидайдакай рахада, шагьидвални чаз акурдакай ийида, ятӀани куьне чи шагьидвилер кьабулзавач. 12За квез чилин крарикай лугьузва – куьн чӀалахъ жезвач. Цаварин крарикай рахаз хьайитӀа, куьн чӀалахъ жедани кьван?

13Гьич са касни цаварал хкаж хьайиди туш, ана хьайиди анжах цаварай эвичӀай Инсандин Хва я+. 14Мусади кьурумда чиле гул акӀурна анал буьруьнждин гъуьлягъ хкажайла, вири Исраилдиз и гъуьлягъ акваз хьанай. Гьа саягъда Инсандин Хвани хкаж жеда ва виридаз Ам аквада+. 15Адахъ иман ийизвай гьар садахъ эбеди уьмуьр жеда. 16Аллагьдиз и дуьнья акьван кӀан хьана хьи, Вичин авайни-авачир са Хва къурбанд авуна, Адахъ иман ийизвайбур садни рекьин тийидайвал, абуруз эбеди уьмуьр жедайвал авуна+. 17Аллагьди Вичин Хва и дуьньядин гьахъ-дуван авун патал ваъ, Адан куьмекдалди и дуьнья хилас авун патал ракъурнавайди я+. 18Адахъ иман ийизвайдан дуван ийидач, амма Аллагьдин авай-авачир са Хцихъ иман тийизвайдан дуван, ада иман авунвач лугьуз, авуна алатнава+. 19Абурун дуван и саягъда кьиле фида: дуьньядиз Экв атанва, амма инсанри чӀуру крар ийизвайвиляй абуруз экуьнилай гзаф мичӀивал кӀандай+. 20Гьар ни пис кар ийизватӀа, адаз экв акунани кӀан туш. Вичин алчах крар дуьздал акъат тавун патал, ам экуьнал экъечӀдач+. 21Амма дуьз крар ийизвайди, вичин крар виридаз акун патал, экуьнал экъечӀзава. Адаз а крар ийиз куьмек гузвайди Аллагь я эхир.

Исадини Ягьяди цик акахьун къачуз тун

22Идалай кьулухъ Иса Вичин тилмизарни галаз Ягьудатдиз фена ва гьана, инсанрив цик акахьун къачуз таз са кьадар вахт хьана+. 23Ягьядини, Салимдивай яргъа тушир Энунда, ана яд гзаф авайвиляй, инсанрив цик акахьун къачуз тазвай. Инсанри, къвез, цик акахьун къачузвай. 24Ягья а чӀавуз гьеле къазаматда тунвачир+.

25Гьа чӀавуз Ягьядин тилмизринни са чувуддин арада михьивилиз акъудуникай гьуьжет гьатна;+
26абуру, Ягьядин патав атана, лагьана:

– Муаллим, ви рикӀел аламани, вун Ярдан вацӀун муькуь пата авайла, ана са Кас авай, вуна адан патахъай шагьидвални авунай. Гила а Касдин патав вири инсанар физва, Ада абурув цик акахьун къачуз тазва+.

27– Инсандихъ авай гьар са затӀ Аллагьди ганвайди я, – жаваб яз лагьана Ягьяди. –+
28Куьн чеб за лагьай гафарин шагьидар я. За квез лагьанай: зун Месигь туш, зун Адакай хабар гуз Аллагьди ракъурнавай чархачи я+. 29Свас авайди чам я. Чамран дуст лагьайтӀа, чамран патав акъвазда ва адан ван къвез шад жеда. Зунни гьахьтин шадвилив ацӀанва+. 30А Кас къвез-къвез виниз хьун, зун къвез-къвез агъуз хьун лазим я.

31Виняй къведайди виридалайни вине жеда, дуьньяда авайди чилел жеда ва чилел алайди хьиз раханни ийида. Цаварилай Къведайди виридалайни вине жеда. 32Цаварилай Къведайда Вичиз акурдакай ва ван хьайидакай шагьидвал ийизватӀани, садани Адан шагьидвал кьабулзавач. 33Ада ийизвай шагьидвал кьабулзавайда, Аллагьди авайвал лугьузвайди тестикьарзава+. 34Аллагьди Вичи Ракъурайдаз кьадар авачир кьван Руьгь ганва, Ракъурайда лугьузвай гафарни Аллагьдин гафар я. 35Бубадиз Вичин Хва кӀан я, гьавиляй Бубади вири Хцин ихтиярда тунва+. 36Аллагьдин Хцихъ иман ийизвайдаз эбеди уьмуьр жеда, амма Аллагьдин Хцихъ иман тийизвайдаз эбеди уьмуьр аквадач ва ам Аллагьдин хъилек кваз амукьда+.

4

Самариятви паб

41-3Фарисейриз Исади Ягьядилай гзаф тилмизар кьазва ва Ада Ягьядилай пара инсанрив цик акахьун къачуз тазва лугьуз ван хьанвай (амма инсанрив Исади Вичи ваъ, тилмизри цик акахьун къачуз тазвай). Исадиз Вичикай фарисейриз хабар авайди чир хьайила, Ам Ягьудатдай экъечӀна мад Галилейдиз хъфена++. 4Ам Самариятдай яна фин хьана+. 5Ам Самариятда авай Сихар лугьудай шегьердиз атана. И шегьер Якьуба вичин хва Юсуфаз фадлай багъишай никӀин патав гвай+. 6Ана Якьубан къуй авай; рекье галатай Иса къуйдин патав ацукьна; нисиниз мукьва вахт тир.

7Инал яд къачуз Самариятдай тир паб атана. Исади адаз лагьана:

– Заз яд це.

8Адан тилмизар недай затӀар къачуз шегьердиз фенвай.

9Самариятдай тир папа лагьана:

– Вуна, чувуд яз, гьикӀ лагьана завай, Самариятдай тирдавай, яд тӀалабзава?

(Чувудрин самариятвийрихъ галаз алакъаяр авачир.)

10– Ваз Аллагьдин пай вуч ятӀа чизвач, – жаваб гана Исади. – Ваз яд кӀанзавай Кас чизвайтӀа, вуна Адавай Вичивай тӀалабдай. Адани ваз уьмуьрдин яд гудай.

11– Я Агъа! – лагьана папа. – Яд авай къуй дерин я, Вавни яд акъуддай къаб гвач. Ваз уьмуьрдин яд гьинай къведа? 12И къуй чаз чи буба Якьуба туна. И къуйдай адани, адан аялрини, адан мал-къарадини яд хъвана. Вун чи буба Якьубалай артух яни мегер?

13– И яд хъвайи гьар сад цихъ мад къаних хъжеда, – жаваб гана Исади. – 14За теклифай яд хъвайиди садрани къаних жедач. И яд булахдиз элкъведа ва адай къвезвай яд эбеди уьмуьрдихъ авахьда+.

15– Я Агъа! – лагьана папа. – Зун цихъ къаних тахьун ва инал мад тахтун патал, жечни а яд заз гайитӀа.

16– Хъфена жуван гъуьлни галаз инал хъша, – лагьана Исади.

17– Заз гъуьл авач, – жаваб яз лагьана папа.

– Гъуьл авач лугьун види гьахъ гаф я, – лагьана Исади. – 18Ваз вад гъуьл хьанай. Исятда авай итимдикай ваз гъуьл жедач. Ам вуна дуьз лагьана.

19– Я Агъа! – лагьана папа. – Заз аквазва хьи, Вун пайгъамбар я;+
20чи бубайри икрам и пелел ийидай, амма куьне, чувудри, лугьузва хьи, икрам авуна кӀандай чка Ярусалимда ава+.

21– Я хала, – лагьана Исади, – вун Зи чӀалахъ хьухь, ахьтин вахт къвезва хьи, инсанри Бубадиз икрам ийидай чка я и пелел, я Ярусалимда хъжедач. 22Куьне низ икрам ийизватӀа, квез чизвач; амма чна низ икрам ийизватӀа, чаз чизва, дуьньядин хиласвални чувудрилай къведа+. 23Амма са вахт атана агакьзава, ам атунни авунва: Руьгьдив ацӀай инсанри Бубадиз дуьздаказ икрам ийида. Адаз кӀанзавайдини гьа ихьтин икрам я+. 24Аллагь Руьгь я, Адаз икрамзавайбуруни дуьздаказ ва ацӀай Руьгьдалди икрамун лазим я+.

25– Месигь, яни ГуьцӀуьр Алайди, къведайдакай заз хабар ава, – лагьана папа. – И дуьньядиз атайла, Ада чун вири гъавурда твада+.

26– Ам Зун я, – лагьана Исади, – вахъ галаз Рахазвайди Месигь я+.

27И арада Адан тилмизарни акъатна. Ам папахъ галаз рахаз акурла, абур мягьтел хьана. Амма садани Адавай «Ваз адавай вуч кӀанзава?» я тахьайтӀа «Адахъ галаз Вун квекай рахазвай?» лагьана хабар кьунач.

28Папа, вичин квар туна, шегьердиз фена, ана авай инсанриз лагьана: – 29За авур крарикай заз галай-галайвал лагьай инсандиз фена килиг. Белки, Ам Месигь ятӀа?

30Инсанар шегьердай атана Исадин патав акъатна.

31И арада Адан тилмизри Адаз лагьана:

– Муаллим, Вуна фу неъ.

32Амма Исади абуруз лагьана:

– Захъ квез тийижир недай затӀ ава.

33Инал Адан тилмизри сада-садаз лагьана:

– Адаз недай затӀ гъайи кас ава жал?

34Исади абуруз лагьана:

– За Зун Ракъурайдан къаст кьиле тухузва, За Ада Зал тапшуругъ авунвай карни кьилиз акъудун лазим я. Гьа им Зи недай затӀ я+. 35НикӀе тум цайила, куьне кьуд вацралай гвен гуьдай вахт агакьда лугьудачни? За квез лугьузва: килиг кьуд патаз, никӀериз килиг, абур гуьдай вахт алукьнава+. 36Гвен агакьнава. Гвен гуьзвайдавни вичин пай агакьзава, ада эбеди уьмуьр патал вичин майваяр кӀватӀзава. Гьавиляй кьведавайни шадвилер ийиз жеда+. 37Ихьтин чӀавуз «Сада цада, муькуьда гуьда» лугьудай мисал дуьз мисал я. 38За куьн куь зегьмет квачирди гуьз ракъурна. Масадбуру зегьметар чӀугуна хьайи бегьерар куьне кӀватӀ хъувуна.

39А шегьердай тир гзаф самариятвийри Исадихъ иман авуна, вучиз лагьайтӀа а папа абуруз икӀ ихтилатна:

– За са мус ятӀани авур крарикайни Ада заз хьайивал лагьана.

40Самариятвийри, Исадин кьилив фена, Адаз чпин патав амукьун минетна. Иса ана кьве юкъуз акъвазна. 41Ада абуруз авур ихтилатар акурла, амайдалайни гзафбуру Адахъ иман авуна. 42А папаз абуру лагьанай:

– Сифтедай чна Адахъ ви гафар себеб яз иман авунай. Гила, Адан ван хьайила, чаз чизва хьи, Ам рикӀивайни дуьньядин Хиласкар я+.

Пачагьдин къуллугъдардин хва сагъар хъувун

(МатӀай 8:5-13; ЛукӀа 7:1-10)

43Кьве югъ алатайла, Иса анай Галилейдиз фена. 44Исади Вичи лагьанай хьи, жуван ватанда пайгъамбардихъ гьуьрмет авач+. 45Галилейвиярни Ярусалимда суварик квайла, Исади ана авур крар абуруз чпин вилералди акунай. Иса Галилейдиз атайла, анин жемятди Ам хъсандиз кьабулна+.

46Вичи яд чехирдиз элкъуьрай шегьердиз, Галилейдин Канадиз, Иса мад хтана. Кефернагьумда пачагьдин са къуллугъдар авай, адан хва начагъ тир+. 47Иса Ягьудатдай Галилейдиз атанва лагьана хабар хьайила, ада, Исадин патав атана, вичин рекьидай гьалда авай хва сагъара лагьана минетар ийиз хьана. 48Исади адаз лагьана:

– Квез аламатар ва керемат-ишараяр такунмаз куьн чӀалахъ жедач+.

49– Агъа! – минетна пачагьдин къуллугъдарди. – Зи хва текьенмаз атана са чара ая.

50– КӀвализ ахлад, – лагьана Исади, – ви хва сагъ-саламат жеда.

Ам Исади лагьай гафунихъ агъуна хъфена. 51Рекье ам вичин къуллугъдаррал гьалтна ва абуру адаз «Ви хва сагъ я» лагьана.

52Ада абурувай хабар кьуна:

– Адаз сятдин шумудаз регьят хьана?

– Накь нисинин сятдин садаз хьиз адалай ифин алатна, – жаваб гана абуру.

53И чӀавуз буба гъавурда гьатна хьи, вичиз Исади «Ви хва сагъ-саламат жеда» лагьай вахт хьанва. Ада ва адан вири кӀвале авайбуру Исадихъ иман авуна+.

54Им Ягьудатдай Галилейдиз хтай Исади къалурай кьвед лагьай керемат-ишара я+.

5

Фалужди ягъайди сагъар хъувун

5^1Адалай кьулухъ Ягьудатда сувар хьана, Иса Ярусалимдиз фена.

2Ярусалимда, Лапагдин варар лугьудай чкада, чувуд чӀалал Бетзата лугьудай гьавиз авай. Адан патав вад кьур гвай. 3-4А кьурарик гзаф кьадар азарди кьунвайбур: буьркьуьбур, кьецӀибур, фалужди ягъайбур къатканвай. 5Ина къанни цӀемуьжуьд йисан къене азар квай са касни авай. 6Исадиз ам ана къатканваз акуна ва гъавурда акьуна хьи, ам фадлай гьа икӀ ава.

– Ваз сагъ жез кӀанзавани? – лагьана Исади адаз.

7– КӀанзава, Агъа, – жаваб гана азарди кьунвайда. – Амма цик юзун акатайла, зун гьавиздиз авуддай са кас захъ авач; зун агатайла, залай вилик гьавиздиз масад эвичӀзава.

8– Къарагъ, – лагьана Исади, – жуван месни къахчуна алад+.

9Амни гьасятда кӀвачел ахкьалтна, вичин месни къахчуна, анай хъфена. Им Киш юкъуз хьайи кар я.

10Гьа чӀавуз чувудрин кьиле авайбуру сагъ хъхьайдаз лагьана:

– Къе Киш югъ я, вуна мес хутахун къадагъа я+.

11– Зун кӀвачел ахкьалдарайда заз «жуван месни къахчуна алад» лагьанва, – жаваб гана ада.

12– Ваз «Жуван месни къахчуна алад» лагьай Кас вуж я? – хабар кьуна абуру.

13И чӀавуз Иса халкьдик акахьна вилерикай хкатнавай, гьавиляй кӀвачел ахкьалтайдаз вич ни сагъар хъувунватӀа чизвачир. 14А кас Исадиз Аллагьдин КӀвалин гъенел жагъана.

– Аку, – лагьана Исади адаз, – вун сагъ хъхьана. Ви кьилел идалай артух къада-бала техкъведайвал, вуна мад гунагь крар хъийимир.

15А касди, чувудрин кьиле авайбурун патав фена, вич сагъар хъувурди Иса тирди лагьана. 16Чувудри Исади ихьтин кӀвалахар Киш юкъуз ийизва лугьуз, Ам хурук кутаз хьана+.

17Исади абуруз лагьана:

– Зи Бубади къедалди гьахьтин крар ийизва. Зани гьакӀ ийизва.

Бубани Хва

18Исади са Киш югъ чӀурна лугьуз ваъ, гьакӀни Ада Аллагь Вичин буба я ва Вич Аллагьдиз барабар я лугьузвайвиляй чувудрин кьиле авайбуруз Ам амайдалайни гзаф рекьиз кӀан хьана+. 19И кардин паталай Исади лагьана:

– За квез лап рикӀивай лугьузва: Бубади арадал гъизвай крар такунмаз Хцивай Вичивай затӀни арадал гъиз жедач: Ада вуч ийизватӀа, Хцини гьам ийида. 20Бубадиз Вичин Хва гзаф кӀанда, Ада Вичи вуч ийизватӀа Хциз къалурзава. Бубади Хциз гьабурулайни зурба крар ийидайвал къалурда. Ада а крар авурла, квез керемат-ишара жеда+. 21Бубади кьейибурал чан хкизвай саягъда Хцини Вичиз кӀандайбурал чан хкизва+. 22-23Бубадиз ийизвай хьтин гьуьрмет Хцизни авун патал, виридан дуван ийидай ихтияр Бубади Хцив вугана. Бубади Вичи садан дуванни ийизвач. Ни Хциз гьуьрмет ийизвачтӀа, Хва ракъурай Бубадизни ада гьуьрмет ийизвач++. 24За квез лап рикӀивай лугьузва: Зи Гафунихъ яб акалзавайдаз ва Зун Ракъурайдахъ иман ийизвайдаз эбеди уьмуьр ганва ва адан дуван ийидач. Ам ажалдилай кам яна уьмуьрдиз экъечӀнава+.

25За квез лап рикӀивай лугьузва: ахьтин чӀав къведа хьи, кьейибурузни Аллагьдин Хцин ван жеда, ва Адан ван хьайибурал чан хкведа, а чӀавни ингье атана агакьнава+. 26Буба уьмуьрдин чешме тирвал, Бубади Хцикайни уьмуьрдин чешме авунва+. 27Бубади Адан гъиле дуван ийидай ихтиярни тунва, вучиз лагьайтӀа Ам Инсандин Хва я. 28-29Сура авай вирибуруз Адан ван къведай вахт алукьда. Хъсан крар авурбуруз, чан хтайла, эбеди уьмуьр гьатда. Пис крар авайбурув, чан хтайла, чпин жаза агакьда. Куьн зи и гафарал мягьтел жемир+. 30Завай жува-жувалай са затӀни ийиз жедач. За Жуваз лагьайвал дуван ийизва. Зун Заз кӀандайвал ийиз алахъзавач, Зун Ракъурайди рази жедайвал ийизва За. Гьавиляй Зи дуванни гьахъ-михьиди жезва+.

Исадикай шагьидвилер

31За Жува Жувакай инсанриз лугьуз хьайитӀа, Зи Гафарихъ са къиметни жедач+. 32Закай лугьузвай маса шагьид ава. Ада Закай гьакъикъи шагьидвал ийизвайди Заз чизва. 33Куьне Ягьядин патав инсанар ракъурнай, адани квез Закай авайвал лагьана+. 34Амма Зун инсанри шагьидвал авунилай аслу туш. За жуван гафар анжах куьн хилас авун патал лугьузвайди я. 35Ягья экв чукӀуриз кузвай чирагъ тир. Квез кӀанзавай карни са кьадар вахтунда, гьа экуьник акатна, шадвал авун тир+. 36Заз жуван гьакъиндай мад са шагьидвал ава. Амни зи крар я. За Зи крар Бубади Зи хиве тунвай кӀвалах кьилиз акъудун патал ийизвайди я. Зи крари Зун Бубади ракъурнавайди тестикьарзава. И шагьидвал Ягьядин шагьидвилелай артух я+. 37Гьатта Зун иниз ракъурнавай Зи Бубади Вичи Зи гьакъиндай шагьидвал ийизва. Амма квез гьич садрани я Адан ван хьайиди туш, я Ам Вич акурди туш. 38Куьн Ада Ракъурнавайдан чӀалахъ туш. Гьавиляй Адан Гафни куьне куь рикӀера хуьзвач. 39Аллагьдин Калам кӀелайла, эбеди уьмуьр гьатда лугьуз куьне алахъна Калам чирзава. Амма гьа Пак Каламдини Зи гьакъиндай шагьидвалзава+. 40Амма эбеди уьмуьрдив агакьун патал квез Зи патав къвез кӀанзавач. 41Заз инсанрин патай баркалла герек туш+. 42Амма квез Аллагь кӀан тийизвайди Заз чида. 43Зун Зи Бубадин ТӀварцӀелай атана, амма куьне Зун кьабулзавач; са масад вичин тӀварцӀелай атайтӀа, куьне гьам кьабулда!+
44Куьн са-садан вилик, инсанрин арада куь тӀвар-ван гьатунихъ къекъвезва, амма Сад Аллагьдин вилик тӀвар-ван гьатунихъ куьн къекъвезвач. ГьакӀ хьайила, квелай Захъ иман ийиз алакьдани+? 45Зи Бубадин вилик За квек тахсирар кутада лагьана куьне фикирар ийимир. Куьне далу акалнавай Мусади вичи квек тахсир кутада. 46Мусади, лагьайтӀа, Закай виликамаз кхьенай. Куьн Мусадин чӀалахъ хьанайтӀа, Зи чӀалахъни жедай+. 47Ада кхьенвайдан чӀалахъ жезвачтӀа, Зи гафарин чӀалахъни куьн гьикӀ жеда?

6

Вад агъзур кас тухарун

(МатӀай 14:13-21; Мрк. 6:32-44; ЛукӀа 9:10-17)

6^1•Идалай кьулухъ Иса Галилейдин, яни Тибердин вирин муькуь къерехдиз экъечӀна. 2Ада азарри кьунвайбур сагъар хъийидайла авур керемат-ишараяр акуна, Адан гуьгъуьна аваз гзаф халкь фена. 3Иса пелел экъечӀна, анал Ам Вичин тилмизарни галаз ацукьна. 4Чувудрин Песагь сувар мукьва жезвай+. 5Исади, кьил хкажна, Вичин патав къвезвай гзаф кьадар инсанар акурла, ФилипӀаз лагьана:

– Абуруз тӀуьн гун патал бес кьадар фу чна гьинай къачуда+?

6Ибур Ада ФилипӀ синагъ авун патал лагьай гафар тир; вуч авуна кӀандатӀа, Адаз Вичиз чизвай. 7ФилипӀа жаваб гана:

– Гьардал са кӀус кьванни гьалтун патал кьве виш динардихъ къачур фу абуруз бес жедач.

8Адан тилмизрикай сада, Эндирея, Симун-Петрудин стхади, лагьана:+

9– Ина са гададив мухан вад фуни кьве гъед гва; амма икьван инсанриз адакай вуч жеда?

10– Абурув виридав ацукьиз тур, – лагьана Исади.

А хъсан векь авай чкада вад агъзур кьван итимар ацукьна.

11Исади фар къачуна, шукур авуна, ацукьнавайбуруз гьардаз кӀандай кьван фуни гъетер пайна+. 12Вири тух хьайила, Ада Вичин тилмизриз лагьана:

– Терг тахьун патал амай кӀусар кӀватӀа.

13Вирида тӀуьрдалай кьулухъ мухан вад факай амукьай кӀусарай цӀикьвед зимбил ацӀурнай. 14Исади къалурай керемат-ишараяр акур инсанри лугьуз хьана:

– Им дугъриданни дуьньядиз атана кӀанзавай гьа Пайгъамбар я+.

15Инсанриз атана Вичикай гужуналди пачагь ийиз кӀанзавайди чир хьайи Иса мад текдиз пелел фена.

Иса целай фин

(МатӀай 14:22-33; Мрк. 6:45-51)

16•Няни хьайила Адан тилмизар вирихъ эвичӀна. 17МичӀи жезвай, амма Иса абурун патав къвезвачир. Абур луьткведа акьахна вирин а патаз – Кефернагьумдиз фена. 18Къати гар акъатнавай, вирелни лепе акьалтнавай. 19Са сятдин мензилдиз фейила, вирелай тӀуз атана луьткведиз мукьва жезвай Иса акуна, абуруз кичӀе хьана. 20Амма Исади абуруз лагьана:

– Зун я, кичӀе жемир.

21Абуруз Ам луьткведа акьадариз кӀанзавай чӀавуз луьткве абуруз физ кӀанзавай чкадив агакьнавай.

Уьмуьрдин фу

22-23Пакагьан юкъуз вирин а пата амай инсанри вирел анжах са луьткве аламайди кьатӀанвай. Абуруз а луьткведа тилмизар акьахайди ва абурухъ Иса галачирдини чизвай. Тилмизар вирин а патаз текдиз экъечӀнай. И арада Тибердай маса луьтквеяр Исади Реббидиз шукур авуна халкьдиз фу гайи чкадин мукьув атана. 24Исани Адан тилмизар авачиз акурла, инсанар луьтквейриз акьахна Исадихъ къекъвез Кефернагьумдиз фена. 25Иса вирин а патай жагъайла, абуру Адаз лагьана:

– Муаллим! Вун иниз мус атана?

26Исади жаваб гана:

– За квез лап рикӀивай лугьузва: фу тӀуьна тух хьайивиляй я куьн Захъ къекъвезвайди, амма Аллагьдиз Зи керемат-ишарадалди квез вуч лугьуз кӀанзаватӀа куьн гъавурда акьунвач. 27Куьн фад вара-зара жедай гьакӀан тӀуьнихъ галтугмир, квез эбеди уьмуьр гудай тӀуьнихъ галтуг. А тӀуьн квез Инсандин Хци гуда. Чи Аллагь Бубади Инсандин Хциз гьа ихтияр ганва.

28– Аллагьдин крар кьилиз акъудун патал чна вуч авуна кӀанда? – лагьана абуру.

29– Аллагьдиз кӀанзавайди Вичи Ракъурнавайдахъ куьне иман авун я, – жаваб яз лагьана Исади+.

30И гафариз жаваб яз, абуру Адаз лагьана:

– Вуна чаз са керемат-ишара къалура. Ам акурла, чун Ви чӀалахъ жеда. Вуна вуч ийида+? 31Каламда кхьенва: «Аллагьди абуруз цаварилай фу нез вугана». Гьа кхьенвайвал, гзаф йисар инлай вилик чи бубайри кьурумда мангьу тӀуьнай+.

32– За квез лап рикӀивай лугьузва: цаварилай квез фу гайиди Муса туш, квез цаварилай халисан фу гузвайди Зи Буба я, – лагьана Исади. – 33Аллагьди гузвай и фу – им цаварилай атана дуьньядиз уьмуьр гузвайди я.

34– Агъа! – лагьана абуру. – Чаз датӀана гьахьтин фу це+.

35– Уьмуьр гудай фу – Зун я, – лагьана Исади. – Зи патав атайди са чӀавузни гишила амукьдач ва Захъ иман ийизвайди гьич са чӀавузни къаних жедач+. 36Амма За квез виликдай лагьайвал, квез Зун аквазватӀани, куьне Захъ иман ийизвач. 37Зи Бубади Заз ганвай вирибур гьар гьикӀ хьайитӀани, Зи патав къведа. Зи патав атайди За чукурдач+. 38Зун цаварилай Жуваз кӀандайвал авун патал ваъ, Зун Ракъурнавайдан къаст кьилиз акъудун патал атанва+. 39Зун Ракъурнавайдан къаст Заз ганвай са касни терг тахьун, Къияматдин юкъуз абурал За чан хкун я+. 40Зун Ракъурнавайдан къаст – Хва акур ва Адахъ иман ийизвай гьар садаз эбеди уьмуьр гун я. Къияматдин юкъуз За гьахьтин гьар са касдал чан хкида+.

41Исади «Зун цаварилай эвичӀна атанвай фу я» лугьуникди, чувудар Адалай нарази хьана.

42– Ам Юсуфан хва Иса тушни кьван? – лугьузвай абуру. – Чаз Адан дидени буба хъсан чизва. Ада «Зун цаварилай эвичӀнавайди я» гьикӀ хьана лугьузвайди я+?

43Абуруз жаваб яз Исади лагьана:

– Куьне наразивилер ийимир. 44Зи патав анжах Зун ракъурай Зи Бубади гъайидавай къвез жеда. Къияматдин юкъуз За адал чан хкида+. 45Пайгъамбарри кхьенва: «Аллагьди вири гъавурда твада». Зи Бубади вуч лугьузватӀа ван жезвай ва Ада лагьайбур чир жезвай гьар сад Зи патав къведа. 46Им са низ ятӀани Буба акуна лагьай чӀал туш. Анжах Аллагьдин патавай Атанвайдаз Буба акунва+. 47За квез лап рикӀивай лугьузва: Захъ иман ийизвайдаз эбеди уьмуьр жеда. 48Зун уьмуьр гудай фу я. 49Куь бубайри кьурумда мангьу тӀуьнайтӀани, абур кьенай. 50Куь вилик квайди лагьайтӀа, цаварилай атанвай фу я, а фу тӀуьрди рекьидач. 51Зун цаварилай атанвай уьмуьр гудай фу я; и фу незвай кас эбеди яз жеда. За гузвай фу Зи Беден я. Ам За инсанар чан алаз хьун патал гуда+.

52Инлай чувудри чпи чпихъ галаз гьуьжетар ийиз, лугьуз хьана:

– Ада Вичин Беден чав гьикӀ нез тада?

53Исадини абуруз лагьана:

– За квез лап рикӀивай лугьузва: куьне Инсандин Хцин Беден тӀуьн тавуртӀа ва Адан Иви хъун тавуртӀа, квехъ уьмуьрни жедач+. 54Зи Беден незвайдахъ, Зи Иви хъвазвайдахъ эбеди уьмуьр жеда, Къияматдин юкъуз За адал чан хкида. 55Вучиз лагьайтӀа Зи Беден – недай гьакъикъи затӀ я, Зи Иви – хъвадай гьакъикъи затӀ я.

56Зи Беден незвайди ва Зи Иви хъвазвайди За жеда, Зунни – гьада+. 57Зун уьмуьр гудай Зи Бубади Ракъурнавайди я, Ам себеб яз Зал гьикӀ чан ала, Зун незвайбурални, Зун себеб яз, гьакӀ чан жеда. 58Цаварилай атай гьакъикъи фу гьа ихьтинди я, куь кьенвай бубайри тӀуьр хьтинди туш. Цаварилай атай и фу незвайди эбеди яз жеда.

59И гафар Исади Кефернагьумда синагугда чирвилер гудай чӀавуз лагьанай.

Гзаф тилмизар Иса туна хъфин

60Исадин и гафар ван хьайи Адан тилмизрикай гзафбуру лагьанай:

– Ибур хупӀ зегьле ракъурдай гафар тушни! Абуруз яб гудайди вуж хьуй!

61Тилмизрин наразивал Вичиз аян хьанвай Исади абуруз лагьана:

– Зи гафари квек хкуьрзавани? 62Бес квез Инсандин Хва Вич хьайи цаварал хъфиз акуртӀа куьне вучда+? 63Уьмуьр гузвайди Руьгь я, инсанрин алахъунрихъ ахьтин керемат-ишара авач. За квез лагьанвай гафар руьгь я, абуру уьмуьрни гузва+.

64ГьакӀ ятӀани, куь арада иман тийизвайбур ава.

Исадиз лап сифтедилай Вичихъ ни иман ийидачтӀа чизвай. Адаз Вич ни маса гудатӀани чизвай+.

65– За гьавиляй лагьанай хьи, – давамарна Исади, – Бубади Зи патав атун низ ганвачтӀа, абурукай садавайни Зи патав къвез жедач.

66Гьа вахтунилай Адан тилмизрикай гзафбур Адакай къерех хьана ва Адахъ галаз къекъуьн хъувунач. 67Амай цӀикьведавай Исади жузуна:

– Квезни Завай къакъатиз кӀанзавани?

68– Чун нин патав фида, я Агъа? – жаваб гана Симун-Петруди. – Эбеди уьмуьр гудай гафар Вахъ ава. 69Чна Вахъ иман авунва, чаз Вун Аллагьди ракъурнавай Пакди тир чӀал чир хьанва+.

70Исади абуруз жаваб гана:

– Куьн цӀикьведни За хкягъайбур тушни бес? Амма квекай сад иблис я+.

71ИкӀ лугьудайла, Адан фикирда Искарият Симунан хва Ягьуд авай; цӀикьведакай сад тир Ягьуд ахпа Иса маса гайиди тир+.

7

Исадин стхайри иман тавун

7^1Адалай кьулухъ Иса Галилейдиз фена. Адаз Ягьудатда къекъвез кӀанзавачир: чувудриз Ам рекьиз кӀанзавай+. 2Чувудрин Кумайрин сувар мукьва жезвай+. 3Гьа вахтунда Исадин стхайри Адаз лагьана:

– Вуна ийизвай керемат-ишараяр Ви тилмизризни аквадайвал, Вун инай Ягьудатдиз алад;+
4гьардаз вич машгьур хьана кӀанда, гьавиляй садани чинебан кар ийидач; Вуна гьахьтин керемат-ишараяр арадал гъизватӀа, Жувакай дуьньядиз хабар жедайвал ая.

5Адан стхайрини Адахъ иман ийизвачир. 6Гьавиляй Исади абуруз лагьана:

– Зи вахт гьеле атанвач, амма квехъ галаз гьар са вахт кьунва+. 7Дуьньядиз куьн такӀан хьун жедай кар туш. За, лагьайтӀа, дуьньядин чӀуру крар винел акъудзава, гьавиляй адаз Зун акунани кӀан туш+. 8Куьн суварик алад, Зун фидач, Зи вахт гьеле атанвач.

9Ам, стхайрихъ галаз тефена, Галилейда амукьна.

Иса Ярусалимда суварик

10Стхаяр суварик фейила, Исани Вич садазни таквадайвал, чинеба суварик фена. 11Суварик чувудрин кьиле авайбуру, Адахъ къекъвез, «Ам гьинава?» лугьуз, хабарар кьазвай. 12Адакай халкьдин арада гзаф рахунар авай: садбуру Ам хъсан инсан я, муькуьбуру – ваъ, Ада халкьар рекьяй акъудзава лугьузвай. 13Амма чувудрин кьиле авайбурукай кичӀела садни Адакай ачухдиз рахазвачир+.

14Суварин йикъарин са пай алатайла, Исади Аллагьдин КӀвализ атана ва чирвилер гуз эгечӀна. 15Чувудрин кьиле авайбуру мягьтел хьана лугьузвай:

– КӀел тавуна, Калам икьван хъсандиз чир хьун гьикӀ жезвай кар я?

16Абуруз жаваб яз Исади лагьана:

– За гудай чирвилер зибур туш, абур Зун Ракъурнавайданбур я+. 17Адан къаст кьилиз акъудиз кӀанзавай касдиз За гузвай чирвилер Аллагьдинбур ва я Зибур ятӀа чир жеда. 18Са вичин гафар лугьузвайда са вич машгьурда, амма вич Ракъурнавайди машгьурзавайда таб ийидач. Адан чӀалахъ хьайитӀа жеда+. 19Мусади квез Къанун ганачни мегер? Квекай гьич садани вич Къанунда лагьанвайвал кьиле тухузвач. Квез Зун вучиз рекьиз кӀанзава+?

20– Вак жинерар акатнавани? – жаваб гана халкьди. – Вун низ рекьиз кӀанзава+?

21Исади Вичин рахунар давамарна:

– За тек са кӀвалах авуна, куьн вири тажуб хьана. 22Куьне куь гадаяр, Мусадилай атанвай адет я лугьуз, Киш юкъузни суьннет ийизва (авайвал лагьайтӀа, суьннет авун Мусадилай ваъ, чувудрин лап чӀехи бубайрилай амай адет я). 23Мусадин Къанун чӀур тавун патал Киш юкъузни аялар суьннет ийиз хьайила, бес За Киш юкъуз инсан сагъар хъувуна лугьуз, вучиз квез Закай хъел къвезва+? 24Винелай килигна ваъ, гьахъ-михьи къимет це+.

Иса – Месигь яни-тушни?

25Инал ярусалимвийрикай садбуру лугьуз хьана:

– Чи гьакимриз рекьиз кӀанзавай Инсан гьа им тушни? 26Килиг, Ам инсанрихъ галаз ачухдаказ рахазва, абуруни Адаз куьтӀни ийизвач. Ам Месигь тирдахъ гьакимар гьакъикъатда чӀалахъ хьанвани? 27Ам гьинай ятӀа, чаз чида, амма халисан Месигь атайла, Ам гьинай атанатӀа садазни чир жедач+.

28Аллагьдин КӀвале чирвилер гудайла, Исади ван алаз лагьана:

– Квез Зун таниш я, Зун гьинай ятӀа квез чида. Зун Залай атанвайди туш, Зун Ракъурнавайди халисанди я. Ам квез чидач. 29Заз Ам хъсандиз чида. Зун Гьадан патавай атанвайди я. Зун Гьада Ракъурнавайди я+.

30Гьа чӀавуз абуруз Ам кьаз кӀан хьана, амма садавайни Адак гъил кягъиз хьанач, вучиз лагьайтӀа Адан вахт атанвачир+. 31Халкьдин арада гзафбуру лугьузвай:

– Месигь атайла, Адавай и касди къалурай керемат-ишарайрилай гзаф керемат-ишараяр ийиз жедани кьван?

Гьа икӀ фикирзавай абуру Исадихъ иман авуна+.

Иса кьаз алахъун

32Исадикай халкьди ийизвай кушкушар фарисейризни ван хьана. ЧӀехи хахамрини фарисейри, Ам кьун патал, Аллагьдин КӀвалин къаравулар ракъурна. 33Исади лагьана:

– Зун куь арада са тӀимил вахтунда амукьда, ахпа Зун Жув Ракъурайдан патав хъфида+. 34Куьн Захъ къекъведа, амма квез Зун жагъидач, Зун жедай чкадиз квевай къвез жедач+.

35Чувудри чпи чпиз лугьуз хьана:

– Чаз Вич жагъин тийидайвал Адаз гьиниз физ кӀанзаватӀа? Адаз, маса халкьарин арада авай чувудрин патав фена, гьана чувудар туширбурузни чирвилер гуз кӀанзаватӀа? 36«Куьн Захъ къекъведа, амма квез Зун жагъидач, Зун жедай чкадизни квевай къвез жедач» лугьузвай гафаралди Адаз вуч лугьуз кӀанзаватӀа?

Эбеди уьмуьр гудай яд авай вацӀар

37Суварин эхиримжи ва лап чӀехи юкъуз Исади, къарагъна, ван алаз лагьана:

– Вуж цихъ къаних ятӀа, Зи патав ша, хъухъ+. 38Каламда кхьенвайвал, Захъ иман ийизвайдан рикӀяй уьмуьр гудай цин вацӀар авахьда.

39ИкӀ лугьудайла, Исадин фикирда Вичихъ иман авурбуруз гудай Руьгь авай. Иса гьеле Вичин вири баркалладив агакь тавуниз килигна, абуруз Руьгь ганвачир+.

40И гафар ван хьайи халкьдикай садбуру лугьузвай:

– Ам рикӀивайни гьа Пайгъамбар я+.

41– Ам Месигь я, – лугьузвай муькуьбуру.

– Месигь Галилейдай акъатдани мегер? – лугьузвай са бязибуру. – 42Месигь Давудан тухумдикай жедайди, Ам Давудан хайи Бетлегьем шегьерда пайда жедайди Каламдани лагьанвачни кьван+?

43Гьа икӀ Адан гьакъиндай халкьдин арада чуьруькар гьатна+. 44Абурукай са бязибуруз Ам кьаз кӀанзавай, амма садани Адак гъил кянач.

Чувудрин гьакимрихъ иман тахьун

45Гьа икӀ Аллагьдин КӀвалин къаравулар элкъвена чӀехи хахамринни фарисейрин патав хъфена. Хахамрини фарисейри абурувай хабар кьуна:

– Куьне Ам кьуна вучиз хканач?

46– А инсанди лагьай хьтин гафар садани лагьайбур туш, – жаваб гана къаравулри.

47– Ада куьнни алцурарнавани? – лагьана фарисейри. – 48Мегер адахъ иман авурбурук са гьаким ва я са фарисей кьванни квани+? 49Адахъ иман ийизвайди Аллагьди негьнавай халкь я, адаз Къанундикай са хабарни авач.

50Фарисейрин арада йифиз Исадин патав атай Никъадим авай+.

51– Инсандиз кар атӀудалди, адаз вичиз яб гана, адак тахсир кватӀа чирна кӀанда, – лагьана ада. – Къанундини чаз гьакӀ лугьузвачни кьван+?

52– Вунни Галилейдай яз тахьуй гьа? – жаваб гана абуру. – Калам кӀела, Галилейдай пайгъамбар акъатдач.

53Абур вири чпин кӀвалериз хъфена.

8

Гунагькар паб

8^1Иса Зейтун пелел фена. 2Экуьнахъ Ам мад Аллагьдин КӀвализ хтана; Адан патав вири халкь къвезвай. Ада, ана ацукьна, чирвилер гузвай. 3И арада тавратдаррини фарисейри Адан патав зинавал ийизвайла кьур паб гъана, ам юкьвал акъвазарна.

4– Муаллим, – лагьана абуру, – и паб зинавал ийизвайла кьунвайди я. 5Мусади вичин Къанунда ихьтинбуруз къван гана кӀанда лагьанва. Вуна вуч лугьуда+?

6Абуру и гафар, Ам кӀеве тваз кӀанз, ахпани Адак тахсирар кутун патал, лугьузвай. Амма Исади агъуз хьана, тупӀув чилел кхьинар ийизвай+. 7Адавай мадни хабар кьаз хьайила, Ада, хкаж хьана, абуруз лагьана:

– Квекай ник гунагь квачтӀа, сифте къван гьада гьалчрай+.

8Агъуз хьана, Ада мад чилел кхьинар авун давамна. 9И гафарин ван хьайила, вири хъфиз эгечӀна, сифте агъсакъалар хъфена. Тек Исани адан вилик акъвазнавай паб амукьна. 10Къарагъна, Исади адаз лагьана:

– Я вах, вал гунагьар илитӀзавайбур гьинва? Ваз кар атӀуз кӀан хьайи кас хьанани?

11– Гьич садни, я Агъа! – жаваб гана ада.

– Зани ваз кар атӀузвач, – лагьана Исади. – Ахлад, мад гунагь крар хъийимир+.

Иса – дуьньядин экв

12Исади халкьдиз мад лагьана:

– Зун дуьньядин экв я. Зи гуьгъуьнаваз атайди са чӀавузни мичӀе гьатдач, уьмуьр гузвай экв адахъ галаз жеда+.

13И чӀавуз фарисейри Адаз лагьана:

– Ибур вири Вуна Жува Жувакай ийизвай шагьидвилер я, гьакӀ хьайила Ви гафар дуьзбур туш+.

14– Гьатта За лугьузвай гафар Жува Жувакай ийизвай шагьидвилер ятӀани, абур дуьзбур я, – жаваб яз лагьана Исади. – Зун гьинай атанатӀа ва гьиниз хъфидатӀа Заз чизва; амма квез Зун гьинай атанатӀа ва гьиниз хъфидатӀа чизвач+. 15Куьне вири инсанри ийидай хьтин дуван ийизва. За саданни дуван ийизвач+. 16За са нин ятӀани дуван ийизвай чӀавуз, За кьилди са Жува ваъ, Зун ракъурай Бубадихъ галаз дуван ийизва, гьавиляй За ийизвай дуван халисанди я+. 17Куь Къанундани кьве инсандин шагьидвал дуьзди я лугьузва+. 18Закай Зани шагьидвал ийизва, Зун ракъурай Зи Бубадини+.

19Инал абуру Исадивай хабар кьуна:

– Бес Ви Буба гьина ава?

– Квез Зунни чидач, Зи Бубани, – жаваб гана Исади. – Квез Зун чидайтӀа, квез Зи Бубани чир жедай+.

20И гафар Исади Аллагьдин КӀвале, садакьадин пул вегьидай кьватидин патав гвайла, лагьайбур тир. Ада ана чирвилер гузвай. Ам садани кьунач, вучиз лагьайтӀа Адан вахт алукьнавачир+.

Чувудрихъ галаз ихтилатар

21Исади абуруз мад лагьана:

– Зун хъфизва, амма Зун хъфизвай чкадиз квевай къвез жедач, куьн Захъ къекъвез жеда, амма квез жагъидач, гьа икӀ куьн гунагьар кумаз рекьида+.

22Инал чувудри чпи чпиз лагьана:

– «Зун физвай чкадиз квевай къвез жедач» гафаралди адаз вуч лугьуз кӀанзава? Вичиз Вич рекьиз кӀанзава жал?

23Исадини абуруз лагьана:

– Куьн агъанай, Зун вининай я. Куьн и дуьньядай я; Зун и дуьньядай туш+. 24Гьавиляй За квез лагьанай, куьн куь гунагьарни кумаз рекьида. Зун Гьам Вич Тирдан чӀалахъ куьн тахьайтӀа, куьн гунагьарни кумаз рекьида эхир.

25Анал алайбуру Адаз лагьана:

– Бес Вун вуж я?

– Зун Вуж ятӀа, За квез сифтедилай лугьузва, – жаваб гана Исади. – 26Завай квекай гзаф ихтилатарни ийиз жеда, квек кутаз жедай тахсирарни гзаф я. Амма За Зун Ракъурайдавай ван хьайи гафар лугьузва. Зун Ракъурайди гьакъикъи я+.

27Ада Бубадикай лугьузвайдан гъавурда абур гьатнач.

28Исади абуруз мад лагьана:

– Инсандин Хва виниз хкаж хьайила, квез Ам Зун Тирди чир жеда. За Жува Жувалай са карни лугьузвайди туш, За ийизвайди анжах Зи Бубади Заз чирнавайди я+. 29Зун Ракъурнавайди Захъ гала; За датӀана Адаз кӀандайвал ийизва. Гьавиляй Ада Зун текдиз тазвач+.

30Ада и ихтилатар ийидайла, Адахъ гзафбуру иман авуна+. 31Имандал атанвай чувудриз Исади лагьана:

– Куьн Зи Гафариз вафа яз амукьайтӀа, квекай Зи гьакъикъи тилмизар жеда. 32Квез гьакъикъат чир хьайитӀа, ада куьн азад ийида+.

33– Чун Ибрагьиман веледар я, – лагьана абуру, – чун са чӀавузни садазни лукӀ хьайибур туш. Вучиз вуна «Куьн азад жеда» лугьузва+?

34– За квез лап рикӀивай лугьузва, – жаваб гана Исади, – гьар ни гунагь кар ийизватӀа, гьадакай гунагьдин лукӀ жезва+. 35ЛукӀ хизанда амукьдач, амма хва уьмуьрлух хизанда амукьда+. 36Хци куьн лукӀвиляй азад авуртӀа, куьн рикӀивайни азад жеда. 37Куьн Ибрагьиман тухумдикай тирди Заз чизва. Амма, гьакӀ ятӀани, куьне За лугьузвай гафар кваз кьазвач. Гьавиляй квез Зун рекьиз кӀанзава+. 38За лугьузвайди Заз Зи Бубадивай ван хьайиди я. Куьнени вирида куь бубайри лагьайвал ийизва.

39– Чи буба – Ибрагьим я, – жаваб яз лагьана абуру.

– Куьн Ибрагьиман веледар тиртӀа, куьне Ибрагьиман крар кьиле тухудай, – лагьана Исади+. 40– Исятда За квез Заз Аллагьдивай ван хьайи гьакъикъат лугьузва, амма квез Зун рекьиз кӀанзава. Ибрагьима акӀ ийидачир. 41Куьне куь бубади ийидай хьтин крар ийизва.

Инал абуру лагьана:

– Чун пажар туш. Чахъ са Буба ава, Амни Аллагь я+.

42– Аллагь куь Буба тиртӀа, квез Зун кӀан жедай, – лагьана Исади, – Зунни Аллагьдин патавай атана ина авайди я эхир. Зун Жув-Жувалай атанвайди туш, Зун Гьада ракъурнавайди я. 43Вучиз квевай За лугьузвай гафарин гъавурда гьатиз жезвач? Вучиз лагьайтӀа квевай Зи гафариз яб гуз жезвач. 44Куь буба иблис я, квез куь бубадиз вуч кӀанзаватӀа гьам ийиз кӀанзава. Ам лап сифтедилай инсанар рекьизвайди я. Иблис дуьзвилин патал алайди туш, вучиз лагьайтӀа адахъ са дуьзвални авач. Таб авун адаз вичин дидед чӀалал рахай мисал я. Ам тапархъан ва тапаррин буба я+. 45За авайвал лугьун себеб яз, куьн Зи чӀалахъ жезвач.

46Квевай нивай Зак гунагьар ква лагьана Зак тахсир квайди субутиз жеда? Квевай Зун гунагькар тирди субутиз жезвачтӀа, вучиз куьн За авайвал лугьуз хьайила, Зи чӀалахъ жезвач? 47Ни вич Аллагьдинди яз кьазватӀа, гьада Аллагьдин гафариз ябни гуда. Куьн Аллагьдинбур тахьуниз килигна, куьне Зи гафариз ябни гудач.

Иса ва Ибрагьим

48Чувудри Исадиз жаваб яз лагьана:

– Чна Вун самариятви я, вични жинерар квайди я лугьузвайла, чун гьахъ тушни бес+?

49– Зак жинерар квач, – жаваб гана Исади. – За Зи Бубадин гьуьрмет хуьзва, амма куьне Зи гьуьрмет агъузарзава+. 50Зун Жуван баркалладихъ галтугзавач, амма Аллагьдиз Зал баркалла атана кӀанзава. Къуй Ада Вичи дуван авурай+. 51За квез лап рикӀивай лугьузва, ни За лагьай гафар кьилиз акъудайтӀа, ам са чӀавузни рекьидач+.

52– Вак жин квайди гила чаз чир хьана, – лагьана чувудри. – Ибрагьимни кьена, пайгъамбарарни кьена, амма Вуна лугьузва хьи, Вуна лагьай гафар кьилиз акъудайди са чӀавузни рекьидач. 53Вун чи буба Ибрагьималай артухди яни? Ам кьенва, вири пайгъамбарарни кьенва. Вуна Жув няй кьазва?

54– За Жува Жувал баркалла гъизвайтӀа, Зи баркалладихъ са къиметни жедачир, – жаваб гана Исади. – Зал баркалла гъизвайди Зи Буба я. Куьне Ам куь Аллагь я лугьузва+. 55Квез Ам чидач, амма Заз чида. За Жуваз Ам чидач лагьанайтӀа, Закай куьн хьтин тапрукь жедай; амма Заз Ам чида ва Адан Гафни За кьилиз акъудзава+. 56Куь буба Ибрагьим Зун къведай йикъахъ эрзиман тир: адаз Зун дуьньядиз атайди акунни авуна ва ам а кардал гзаф шадни хьана+.

57Инал чувудри Адаз лагьана:

– Ви яхцӀурни цӀуд йисни хьанвач, Ваз Ибрагьим акунани кьван?

58– За квез лап рикӀивай лугьузва: Ибрагьим жедалдини Зун Авайди я, – жаваб гана Исади.

59Исадиз къван гун патал, абуру гъиле къванер кьуна. Амма Иса Аллагьдин КӀваляй экъечӀна, инсанрин вилерикай хкатна+.

9

Буьркьуьди сагъар хъувун

9^1Фидай рекье Исадиз буьркьуьдаказ дидедиз хьанвай са инсан акуна. 2Исадивай Адан тилмизри хабар кьуна:

– Я Муаллим! Ам буьркьуьдаказ дидедиз хьун нин гунагьдиз ганвай жаза я? Адан вичин яни, я тахьайтӀа диде-бубадин+?

3– Ам буьркьуьдаказ дидедиз хьун – адак вичик ва я адан диде-бубадик гунагьар квайвиляй туш, – жаваб гана Исади. – Инсанриз Аллагьдихъ авай къудрат къалурун патал, ам дидедиз буьркьуьдаказ хьанвайди я. 4Зун Ракъурнавайдан хатурдай ийидай крар чна югъ аламаз авуна кӀанда. Йиф алукьайла, абур садавайни кьилиз акъудиз жедач+. 5Зун и дуьньяда амай кьван и дуьньядин экв я+.

6И гафар лугьуникди, Ада чилел цуькӀуьн[*] вегьена, ам руквадик какадарна, арадал атай гъуруш буьркьуьдан вилеривай гуьцӀна+. 7Идалай гуьгъуьниз Ада буьркьуьдаз лагьана:

– Шилугьаман латунал алад, анал чин чуьхуьх.

(Шилугьам – «ракъурнавайди» лагьай чӀал я.) Адани, фена, чин чуьхвена. Хкведай рекье адан вилериз экв хтана+. 8Инал алай къуншийри ва виликдай ам къекъвераг яз акурбуру лагьана:

– Им ацукьна фир-хквербуруз це лугьузвай гьа кас тушни?

9Садбуру «Эхь, ам гьам я», муькуьбуру: «Ваъ, им ам туш, идак гьадан ухшар ква» лугьузвай. Ада вичи лагьана:

– Ам зун я.

10Абуру адавай хабар кьуна:

– Ви вилер гьикӀ хьана ахъа хъхьайди я?

11Ада жаваб гана:

– Иса лугьудай Касди гъуруш гьазурна, зи вилеривай гуьцӀна заз лагьана: «Шилугьам гьавиздал фена чин чуьхуьх». За, фена, чин чуьхвена, хкведай рекье зи вилериз экв ахкуна.

12– Иса гьина ава? – хабар кьуна абуру.

Адани абуруз «Чидач» лагьана.

13Виликдай буьркьуь тир и кас абуру фарисейрин патав тухвана. 14Адан вилериз Исади гъуруш яна ам дири хъувур югъ Киш югъ тир+. 15Фарисейри адавай мад гъилера вилер гьикӀ сагъ хъхьанатӀа хабарар кьаз хьана.

– Ада зи вилериз гъуруш яна, зани чин чуьхвена, – жаваб гана виликдай буьркьуьда. – Гила заз аквазва.

16Инал фарисейрикай садбуру лагьана:

– А Кас Аллагьдин патай туш, Ада Киш йикъал амал ийизвач.

Муькуьбуру лагьана:

– Ихьтин керемат-ишараяр гунагькардилай алакьдани?

Абурун арада гьуьжет гьатна+. 17Абуру виликдай буьркьуь тирдаз лагьана:

– А Касди ви вилериз экв хкана. Вавай Адакай вуч лугьуз жеда?

– Ам Пайгъамбар я, – лагьана виликдай буьркьуьда+.

18Амма чувудрин кьиле авайбур, ам виликдай буьркьуь тирдан ва гила адан вилериз экв хтанвайдан чӀалахъ жезвачир, гьавиляй абуру адан диде-бубадиз эверна.

19– И куьне буьркьуьдаказ ханвайди я лугьузвай кас куь хва яни? – хабар кьуна абуру. – Адан вилериз гьикӀ хьана экв ахкурди я?

20– Ам чи хва тирди ва ам буьркьуьдаказ хайиди чаз чизва, – жаваб гана адан диде-бубади. – 21Гила адан вилериз гьикӀ экв хтанатӀа, ам чаз чизвач. Адан вилер ни ахъайнатӀани чаз чизвач. Ам бегьем яшар хьанвай инсан я, ам куьне адавай вичивай хабар яхъ. Вичикай ада вичи лугьурай.

22Адан диде-бубади гьа икӀ жаваб ганай, вучиз лагьайтӀа абуруз чувудрин кьиле авайбурухъай кичӀедай. Чувудар, Иса ни Месигьдай кьуртӀа, гьам синагугдай чукурда лагьана виликамаз меслят хьанвай+. 23ГьакӀ хьайила адан диде-бубади лагьанай:

– Ам бегьем яшар хьанвай инсан я, куьне адавай вичивай хабар яхъ.

24Чувудрин кьиле авайбуру виликдай буьркьуь тирдаз кьвед лагьай гъилера эхверна, лагьана:

– Вун гьахъ я лагьана, Аллагьдин вилик кьин яхъ. Ви вилериз экв хкай Кас гунагькар тирди чаз чизва.

25– Ам гунагькар яни-тушни заз чидач, – жаваб гана виликдай буьркьуьда, – заз чидайди анжах сад я – виликдай зун буьркьуь тир, гила заз аквазва.

26Адавай мад хабар кьуна:

– Исади ваз вуч авуна? Ада ви вилер гьикӀ ахъайна?

27– За квез лугьузвай, куьне заз яб гузвачир, – жаваб гана виликдай буьркьуьда. – Квез завай мад вуч кӀанзава? ТахьайтӀа квез Адан тилмизар жез кӀанзавани?

28Абуру экъуьгъна лагьана:

– Адан тилмиз ятӀа вун я, чун Мусадин тилмизар я. 29Чаз чизва хьи, Мусади Аллагьди адаз вуч лагьанатӀа гьам лагьана, амма и Кас гьинай акъатнатӀа чаз чизвач+.

30– Мягьтел жедай кар ам я хьи, Касди зи вилер ахъа хъувуна, амма квез Ам гьинай ятӀани чизвач, – лагьана вилериз экв хтай касди. – 31Чаз чизва, Аллагьди гунагькарриз яб гудач. Ада Вич рикӀеллаз Вичи лагьайвал ийизвайбуруз яб гуда. 32Буьркьуьз дидедиз хьанвайдан вилер ахъа хъийидай Кас жеда лагьана эсиллагь ван хьайи кар туш. 33Ам Аллагьдин патай туширтӀа, Адалай затӀни алакьдачир.

34Адаз жаваб яз фарисейри лагьана:

– Хьайи йикъалай туьтуьнив кьван гунагьрай ацӀанвай вуна гила чаз тарс гузвани?

Абуру ам чукурна.

35А кас абуру чукурна лугьудай хабар Исадал агакьна. Ам жагъурна, Исади адаз лагьана:

– Вуна Инсандин Хцихъ иман ийизвани?

36– Адахъ иман ийидайвал Ам вуж я, я Агъа? – лагьана ада.

37– Ваз Ам исятда аквазва, Ам вахъ галаз рахазва, – жаваб гана Исади+.

38Адани «За иман ийизва, я Ребби!» лагьана, Исадиз икрамна.

39Исади лагьана:

– И дуьньядиз Зун дуван ийиз атанва: буьркьуьбуруз экв ахкун патал, аквазвайбур буьркьуь хьун патал.

40И гафар ван хьайи Адан патав гвай са бязи фарисейри лагьана:

– Чунни буьркьуь я жал+?

41Исади лагьана:

– Куьн буьркьуь тиртӀа, квехъ гунагьар жедачир, амма куьне «чи вилериз экв аквазва» лугьузва. Гьавиляй куьн гунагькарар язни амукьзава+.

10

Хъсан чубан

10^1Исади лагьана:

– За квез лап рикӀивай лугьузва: вуж хиперин парахдиз ракӀарай ваъ, маса чкадай – жугъундилай акьахна гьахьзаватӀа, гьам угъри ва чапхундайди я. 2РакӀарай гьахьдайди хипер хуьдай чубан я. 3Адаз ракӀарал алайда рак ахъайда, хиперни адаз муьтӀуьгъ жеда. Ада вичин хипер тӀварар кьаз эвериз парахдай акъудда. 4Вичин хипер парахдай акъудайла, ам абурун кӀвенкӀве аваз фида; адан ван чиз хиперни адан гуьгъуьна гьатна фида. 5Абур чарадан гуьгъуьна аваз фидач. Чарадакай абур катда, абуруз чарадан ван таниш туш.

6Амма фарисеяр Исади ахъаяй кьисадин гъавурда гьатнач+.

7Исади давамар хъувуна:

– За квез лап рикӀивай лугьузва хьи, Зун хипер физ-хкведай рак я. 8Залай вилик атай кьванбур вири угъриярни чапхундайбур тир, амма хипер абуруз муьтӀуьгъ хьанач. 9Зун рак я. Вуж Зай фейитӀа, гьам хилас жеда. Зай физ-хтайдаз хъсан яйлахни жагъида. 10Угъри анжах чуьнуьхиз, яна рекьиз ва тергиз къвезвайди я. Зун уьмуьр гун патал атанвайди я. За ам алахьна ацӀайди ийида. 11Зун хъсан чубан я. Хъсан чубанди вичин хипер патал чанни гуда+. 12Киридихъ кьунвайдакай хиперин иеси хьтин чубан жедач. Жанавур акурла, ам хиперни туна катда. Жанавурри хиперал вегьена абур кьуд патахъ чукӀурда, хипер гьар сад санихъ чкӀида+. 13Киридихъ кьунвай чубан катда, ада хиперин аявалдач. 14Зун хъсан чубан я, Заз Зи хипер гьикӀ чидатӀа, Зунни Зи хипериз гьикӀ чидатӀа, 15гьакӀ Зи Бубадизни Зун чида ва Зазни Зи Буба гьакӀ чида. Зани Зи чан хипер патал гуда+. 16Захъ и парахда авачир маса хиперни ава, гьабурни За санал кӀватӀна кӀанзава. Гьабурузни Зи ван чида. Зи хиперикай кьиле са чубан авай са суьруь жеда+. 17За Зи уьмуьр Заз цӀийи кьилелай мад уьмуьр хъхьун паталай гузва, гьа и кардиз килигна Зун Зи Бубадиз кӀанни ийида+. 18Садани Завай Зи чан къачузвач, амма За адалай Жуван хушуналди гъил къачузва. Захъ Жуван чан гудай ва ам мад къахчудай ихтияр ава. И тагьким Заз Зи Бубади гана+.

19И гафари чувудрин кьиле авайбурун арада мад гьуьжетар туна+. 20Абурукай гзафбуру лугьузвай:

– Ам жин акатна пехъи хьанва. Чна Адаз вучиз яб гузва+?

21– А гафар жин квайданбур туш, – лугьузвай муькуьбуру. – Жинживай буьркьуьдан вилер ахъайиз жеда жал+?

Иса кьабул тавун

22ХъуьтӀуьн вахт тир. Ярусалимда Аллагьдин КӀвал ЦӀийи хъувунин сувар[*] алукьнавай. 23Иса Аллагьдин КӀвалин гьаятда Сулейманан ширасдик квай+. 24Инал чувудар Исадал алтӀушна ва лагьана:

– Вуна чун кьве рикӀин яз гьикьван гагьда тада? Вун Месигь ятӀа, чаз ачухдиз лагь+.

25– За квез лагьанай, амма куьн Зи чӀалахъ хьанач, – жаваб гана Исади. – За Зи Бубадин ТӀварцӀелай ийизвай крари Закай шагьидвал ийизва+. 26Амма куьне Захъ иман ийизвач, куьн Зи хипер туш эхир. 27Зи хипер Заз муьтӀуьгъ жеда, Зазни гьабур чида, абур Зи гуьгъуьна гьатна жеда. 28За абуруз эбеди уьмуьр гузва. Гьич са чӀавузни абур я рекьидач, я Зи Гъиляй абур садани акъуддач+. 29Абур вири Заз гайи Зи Буба виридалайни вине я, Зи Бубадин гъиляй садавайни са затӀни акъудиз жедач. 30Зунни Буба сад я+.

31Инал чувудри, Адал гьалчун патал, мад къванер гъилера хкьуна+.

32– Зи Бубадин куьмекдалди За квез гзаф хъсанвилер авуна, – лагьана Исади. – За авунвай гьи хъсанвиляй квез Зун къванцин хура тваз кӀанзава?

33– Вуна, Вун инсан яз, Жув Аллагьдиз барабар яз кьазва, – жаваб яз лагьана чувудри. – Вуна авур хъсан крарай ваъ, ви асивилиз килигна, чаз Ваз къван гуз кӀанзава+.

34– Куь Къанунда «Аллагьди лагьана: куьн аллагьар я» лагьай гафар кхьенвачни мегер? – жаваб гана Исади. – 35Каламда кхьенвайбур чӀуриз жедач. Аллагьди Вичин Гафунин ван къвезвайбуруз аллагьар лугьузва. 36Бубади Хкянавай ва дуьньядиз Ракъурнавай За Зун Аллагьдин Хва я лагьайла, вучиз куьне, Зун аси хьанва лугьузва+? 37За ийизвай крар Зи Бубадин крар туштӀа, Зи чӀалахъ жемир. 38Куьн Зи чӀалахъ жезвачтӀа, За ийизвай Зи Бубадин крарин хьайитӀани чӀалахъ хьухь. Зи крарихъ куьн чӀалахъ хьайитӀа, квез Зун Зи Бубада, Бубани За авайди чир жеда+.

39Гьа чӀавуз чувудрин кьиле авайбуруз мад Ам кьаз кӀан хъхьана, амма Иса абурун гъиляй акъатна+. 40Иса мад Ярдан вацӀун а патаз хъфена, виликдай Ягьяди инсанрив цик акахьун къачуз тазвай чкадиз атана ва гьана амукьна+. 41Гзафбуру атана лугьузвай:

– Ягьяди авур са ахьтин керемат-ишара авач, амма ада Исадикай авур ихтилатар гьакъикъибур тир+.

42Ана авай гзаф инсанар Исадихъ ийизвай имандал атана+.

11

Лазарал чан хтун

111-2Бетан лугьудай хуьре Майрамани адан вах Мартади уьмуьр тухузвай. Садра са папа, Реббидин кӀвачеривай атир галай гъери гуьцӀна, вичин чӀараривди михьнай. Гьа паб и кьве вахакай сад – Майрам – тир.

Абурун стха Лазар азарди кьунвай++.

3Вахари Исадин патав «Я Агъа, Ви рикӀ алайди азарди кьунва» лугьуз сад ракъурнай.

4А хабар агакьайла, Исади лагьанай:

– А азарди адаз ажал гъидач, Лазар азарди кьуни Аллагьдал ва Адан Хцел баркалла гъида.

5Исадиз Марта, Майрам ва Лазар кӀандай. 6Лазар азарди кьунвайди я лагьана хабар фад агакьнайтӀани, Иса Вич авай чкада мадни кьве юкъуз амукьна. 7Идалай кьулухъ Ада Вичин тилмизриз лагьана:

– Ша чун мад Ягьудатдиз фин.

8– Я Муаллим! – лагьана тилмизри. – Гьа и йикъара чувудриз Ваз къван гуз кӀанзавай, амма Вун мад гьаниз физва+.

9– Йикъа цӀикьвед сят авачни? – жаваб гана Исади. – Инсан рекьяй юкъуз физваз хьайитӀа, ам кӀвач галкӀана ярх жедач, адаз и дуьнья экуь яз аквазва+. 10Йифиз физвайдан кӀвач адав экв гвачирвиляй са затӀунихъ галкӀида.

11И гафар лагьана, Ада давамар хъувуна:

– Чи дуст Лазар ахварал фенва, Зун ам ахварай авудиз физва+.

12Адан тилмизри лагьана:

– Я Агъа! Ам ахвариз фенватӀа, сагъ хъжеда.

13Иса ам кьенвайдакай рахазвай, амма тилмизриз Ам гьакӀан ахварикай рахазвайди хьиз жезвай. 14Инал Исади ачухдиз лагьана:

– Лазар кьенва. 15Куьн имандал гъидай хьтин са кар авунин фикир авайвиляй, Зун икьван чӀавалди аниз фенвачир. Зун и кардал шад я. Гила ша чун адан патав фин.

16Кьветхвер лакӀаб алай ТӀумая тилмизриз лагьана:

– Ша чунни Муаллимдихъ галаз фин, Адахъ галаз санал рекьин+.

17Иса Бетандиз атайла, Адаз Лазаран мейит кьуд йикъан вилик кьветӀе динжарнавайди чир хьана. 18Бетандилай Ярусалимдал кьван зур сятдин рехъ авай. 19Майраман ва Мартадин патав кьенвай стхадин башсагълугъвал гуз гзаф чувудар атанвай. 20Иса къвезвайдакай хабар хьайила, Марта Адан вилик экъечӀна; Майрам кӀвале амай. 21Мартади Исадиз лагьана:

– Я Агъа! Вун ина авайтӀа, зи стха рекьидачир. 22Амма заз чизва, исятдани вуч Вуна Аллагьдивай тӀалабайтӀа, гьам Ада Ваз гуда.

23– Ви стхадал чан хкведа, – лагьана Исади.

24– Къияматдин юкъуз адал чан хкведайди заз чизва, – лагьана Мартади+.

25– Уьмуьр гузвайдини, кьейила чан хкизвайдини Зун я, – лагьана Исади. – Захъ иман ийизвайди кьейитӀани, адал чан хкведа+. 26Захъ иман ийиз уьмуьр тухузвайди са чӀавузни рекьидач. Вун и кардин чӀалахъ яни+?

27– Эхь, Агъа! – лагьана Мартади. – Вун Аллагьдин Хва я, Вун и дуьньядиз атана кӀанзавай Месигь тирдахъ зун агъазва+.

28И гафар лагьана, Марта вичин вах Майраман патав хъфена. Ада Майрамаз чинеба эверна, лагьана:

– Муаллим ина ава, Ада ваз эверзава.

29И гафар ван хьанмазни Майрам тадиз къарагъна, Исадин патав фена. 30Иса хуьруьз гьахьнавачир, Ам Мартадал гьалтай чкадал аламай. 31Майрамахъ галаз кӀвале ацукьна башсагълугъвал гузвай чувудар, Майрам тади кваз кӀваляй экъечӀуниз килигна, адан гуьгъуьна гьатна фена. Абуруз Майрама, кьейи стха динжарнавай кьветӀен патав фена, ишел ийизвай хьиз хьанай. 32Майрам Иса алай чкадал атана. Ам акурла, Майрам Адан кӀвачерик ярх хьана.

– Я Агъа! – лагьана ада. – Вун ина авайтӀа, рекьидачир зи стха.

33Майрам ва адахъ галаз атай чувудар шехьзаваз акурла, Исадиз Вичизни гьайифар хьана. 34Ада гъалаба кваз хабар кьуна:

– Куьне ам гьина эцигнава?

– Фена Жув килиг, я Агъа! – жаваб гана абуру.

35Исадик шел акатна+. 36Гьанал чувудри лагьана:

– Аквазвани Адаз Лазар гьикьван кӀанзавайтӀа!

37Амма абурукай са бязибуру лагьана:

– Адавай буьркьуьбурун вилериз экв хкиз жезва, бес Адавай Лазар кьиникьикай хуьз жедачирни+?

38Иса, гьайифди куз, мейит авай кьветӀин патав атана. КьветӀин сивел къван алай+. 39Исади лагьана:

– Анлай къван алуд.

Рагьметдиз фенвайдан ваха, Мартади, Адаз лагьана:

– Я Агъа! Адак ни акатнава; ам ина аваз кьуд югъ я.

40– За ваз лагьаначирни, иман ийизватӀа, Аллагьдин баркалла аквада? – лагьана Исади.

41Кьейиди авай кьветӀелай къван алудна. Исади кьил виниз хкажна, лагьана:

– Шукур хьуй Ваз, Буба, Ваз Зи ван атана+. 42Зи ван Ваз датӀана къведайди Заз чизва, амма и гафар За инал алай халкь патал лугьузвайбур я. Къуй абур Зун Вуна ракъурнавайдан чӀалахъ хьурай+.

43И гафарилай гуьгъуьниз Ада ван алаз гьарайна:

– Лазар, экъечӀ анай!+

44Кьейиди анай къецел экъечӀна. Адал гъилерни кӀвачер кутӀуннавай кафанар аламай, адан чинни ягълухдал кутӀуннавай. Анал алайбуруз Исади лагьана:

– Адан гъилерни кӀвачер ахъая, адавай къекъвез хьурай+.

Исадин аксина къаст

45•Майрамаз башсагълугъвал гуз атай чувудриз Исадин керемат-ишара акурла, гзафбур Адахъ ийизвай имандал атана+. 46Абурукай са бязибур фарисейрин патав фена, Исади авурдакай абуруз ахъайна. 47Гьа чӀавуз чӀехи хахамарни фарисеяр Меслягьатдиз кӀватӀ хьана:

– Чна вуч авун лазим я? А касди гзаф керемат-ишараяр къалурзава; 48Ам чна гьакӀ туртӀа, Адахъ вири халкьди иман ийида, гьаниз килигна, римвийрини атана чи Аллагьдин КӀвал барбатӀда ва чи халкь тергда.

49Абурукай гьа йисуз кьилин хахамдин везифа хиве авай Каяф тӀвар алай касди лагьана:

– Квез са затӀни чизвач. 50Битав са халкь рекьидалди, са кас рекьин хъсан я. Гьа и кар куь кьиле гьатзавачни бес+?

51И гафар Каяфади вичи вичелай лагьай гафар тушир. Ам гьа йисуз кьилин хахамвиле авайвиляй, халкь хилас авун патал Иса рекьидайдакай Ада пайгъамбардиз хас саягъда лагьанай+. 52Амма Иса тек са чувуд халкь патал рекьин лазим тушир. Ада дуьньядиз чкӀанвай Аллагьдин вири веледрикай Вичин кьиникьалди са халкь авунни лазим тир+. 53Гьа йикъалай чувудрин кьиле авайбуру Иса яна кьин меслят авуна+. 54ГьакӀ хьайила Иса мад чувудриз аквадай чкайриз хъфенач, Ам кьурумдин патав гвай Ифраим лугьудай шегьердиз фена. Ана Ам Вичин тилмизарни галаз акъвазна.

55Чувудрин Песагь сувар мукьва жезвай. Ярусалимдиз вири уьлкведай, Песагь суварилай вилик авуна кӀандай михьивилер авун патал, гзаф инсанар атанвай+. 56Гьа вахтунда чувудар Исадихъ къекъвез хьанай. Абуру Аллагьдин КӀвале сада садавай хабар кьазвай:

– Ваз чиз, Ам Песагь суварик къведани?

57ЧӀехи хахамрини фарисейри, чпивай Иса кьаз жедайвал, Ам авай чкадикай чпиз хабар ая лагьана виридаз тагькимнай+.

12

Иса Бетан хуьре

(МатӀай 26:6-13; Мрк. 14:3-9; ЛукӀа 7:37-39)

12^1•Песагь суварилай ругуд югъ вилик, Иса Бетандиз атана. Ана кьейидалай кьулухъ вичел Ада чан хкай Лазара уьмуьр тухузвай+. 2Ана Адаз нянин суфра ахъайна. Марта абурун кьилел-кӀвачел элкъвезвай. Адахъ галаз суфрадихъ ацукьнавайбурук Лазарни квай+. 3Майрама атирдин ни галай багьа гъери къачуна, са гирванка кьван Исадин кӀвачеривай гуьцӀна ва вичин чӀараралди Адан кӀвачер михьна. КӀвале атирдин хуш ни гьатна+. 4Исадин тилмизрикай сад тир, гележегда Ам маса гудай Искарият Ягьуда лагьана:

5– Атирдин ни галай гъери пуд виш динардихъ вучиз маса ганач? А пул кесибриз гуз жедай эхир! 6Ибур ада кесибрихъ рикӀ кузвайвиляй ваъ, вич угъри тирвиляй лагьай гафар тир: тилмизрин уртах пул хуьдай затӀ адав жедайди тир, ада мукьвал-мукьвал а пулуникай чуьнуьхдай+.

7– Майрам секиндиз тур, – лагьана Исади. – А гъери ада Зун сура динжардай югъ паталди хвенва. 8Кесибар датӀана квехъ гала, амма Зун – датӀана жедач+.

9Чувудрикай гзафбуруз Иса Бетанда авайдакай хабар хьана. Гьавиляй абур, тек са Иса ваъ, гьакӀ кьейидалай кьулухъ Ада чан хкай Лазарни акун патал, гьаниз фена+. 10-11Исадин патав атай гзаф чувудар, Лазар себеб яз, Исадихъ ийизвай имандал атанай. Гьавиляй чӀехи хахамри Лазарни яна рекьин кьетӀна.

Иса Месигь Ярусалимдиз атун

(МатӀай 21:4-9; Мрк. 11:7-10; ЛукӀа 19:35-38)

12•Гуьгъуьнин юкъуз Ярусалимдиз суварик атай гзаф инсанриз аниз Исани къвезва лугьудай ван хьана. 13Абур гъилера хурмадин тарцин хилер аваз Адан вилик экъечӀна ва гьарайиз хьана:

– Гьасанна! Реббидин ТӀварцӀелай Къвезвайдаз шукур хьурай! Исраилдин Пачагьдиз шукур хьурай!

14Иса, жегьил лам жагъурна, гьадал акьахна. И кар Каламда кхьенвайвал хьана:

15«КичӀе жемир, Сигьандин руш Ярусалим,
шаркӀунтӀдаллаз ингье къвезва ви Пачагь!»+

16И кар хьайи чӀавуз Адан тилмизар Каламда кхьенвай гафар кьилиз акъатзавайдан гъавурда акьуначир. Амма гуьгъуьнлай, Исадал баркалла атайдалай кьулухъ, Каламда кхьенвай гафар кьилиз акъатайди абуруз чир хьана+.

17Ана Исади Лазарал чан хкайвал акур инсанар авай. Абуру Лазар Исадин эвердал кьветӀяй эхкъечӀайдакай вирибуруз суьгьбетна. 18Исади авур керемат-ишарадин кардикай хабар хьайивиляй халкь Адан вилик экъечӀна. 19Фарисейри чпи чпик лугьуз хьана:

– Аквазвани, квевай Адаз са затӀни ийиз жезвач. Дуьнья вири Гьадан гуьгъуьна гьатнава+.

Иса чувудар туширбурухъ галаз рахун

20Икрам ийиз сувариз атанвайбурун арада чувудар туширбурукайни са кьадар авай. 21Абуру, Галилейда авай Бетсаиддай тир ФилипӀан патав атана, адаз лагьанай:

– Агъа! Чаз Иса акваз кӀанзава+.

22ФилипӀа, фена и гафар Эндиреяз лагьана, Эндиреяни ФилипӀа фена Исадиз хълагьна. 23Исади жаваб яз лагьана:

– Инсандин Хцел баркалла къведай вахт атанва+. 24За квез лап рикӀивай лугьузва: къуьлуьн твар чилел аватна пуч тахьайтӀа, ам твар яз амукьда, амма ам чилел аватна терг хьайитӀа, адалай гзаф тварар арадиз къведа+. 25Жуван чан кӀандайди чандикай магьрум жеда, и дуьньяда жуван чан такӀанда вичин чан эбеди уьмуьр патал хуьда+. 26Ни Заз къуллугъзаватӀа, гьам Зи гуьгъуьна аваз атун лазим я. Зун гьина хьайитӀа, Зи къуллугъзавайдини гьана хьун лазим я. Ни Заз къуллугъ авуртӀа, Зи Бубадини гьадаз хатур-гьуьрмет ийида.

27Зи рикӀи рикӀ незва; За гьикӀ лугьун: «Буба, Зи кьилел къведайдакай Зун хуьх». Зун гьа и кар паталди атанва+. 28Буба, Ви баркалла къалура!

Гьа чӀавуз цаварилай ван атана:

– За квез Зи баркалла къалурнай ва мадни къалурда+.

29И ван хьайи инал алай халкьди лагьана:

– Ибур цавун къукърумар я.

Муькуьбуру лагьана:

– Адахъ галаз малаик рахана+.

30Адан гьакъиндай Исади лагьана:

– Цаварилай а ван Зун патал ваъ, куьн патал атанвайди я+. 31Гила и дуьньядин дуван ийидай вахт хьанва; и дуьньядал агъавалзавай бег гила-мад чукурда+. 32Зун чилелай хкаж авурла, За вири Жувал желб ийида+. 33И гафар лугьуналди Ада Вич гьихьтин ажалдалди рекьидатӀа къалурзавай+.

34Халкьди Адаз лагьана:

– Чаз Къанундай чизва хьи, Месигь атайла, ам эбеди яз чи патав гумукьда. Амма Вуна Инсандин Хва цавуз хкаж хъжеда лугьузва. А Инсандин Хва Вич вуж я?

35– Са тӀимил вахтунда квехъ галаз Экв амукьда, – жаваб гана Исади. – Экв амай кьван гагьда куьн, мичӀера гьат тийидайвал, куь рехъди алад. МичӀерай физвайдаз вич гьиниз физватӀа чир жедач+. 36Квекай Экуьнин веледар хьун патал Экв квехъ галаз амай кьван гагьда Экуьнихъ иман ая.

И гафар лагьана куьтягь хьайила, Иса абурукай къакъатна чуьнуьх хьана+.

Чувудри иман тавун

37Исади инсанрин вилик икьван керемат-ишараяр авунатӀани, абуру Адахъ иман ийизвачир. 38Гьа икӀ Яшай пайгъамбардин гафар кьилиз акъатнай. А гафар ихьтинбур я: «Я Ребби, чна лагьай гафарин вуж чӀалахъ хьанай кьван? Реббидин къуват низ акунай кьван?»+
39Вичин ктабда маса чкадал Яшая инсанривай вучиз иман ийиз жезвачтӀа мад лагьанай: 40«Ада абурун вилер буьркьуь, рикӀерни кӀеви авуна. Ада и кар, абуруз вилералди затӀни такун патал ва рикӀералди затӀни кьатӀун тавун патал, авуна. Гьавиляй абурувай Аллагьдихъ элкъвена чеб сагъар хъия лугьуз жезвач»+. 41Ибур Яшая Исадин баркалла гьихьтинди жедатӀа аян тирвиляй лагьай гафар тир.

42Гьакимрикайни гзафбур Исадихъ ийизвай имандал атанай, амма чеб фарисейри синагугдай чукуриз кичӀела, абуру а кар ачухдиз хиве кьазвачир+. 43Абуруз чпин тариф Аллагьди ийизвайдалай гзаф инсанри авуна кӀанзавай+.

Исади ийидай дувандикай

44Исади ван алаз лагьана:

– Захъ иман ийизвайда тек са Захъ ваъ, гьакӀни Зун Ракъурнавайдахъ иман ийизва+. 45Зун аквазвайдаз Зун Ракъурнавайдини аквазва+. 46Захъ иман авурбур мичӀе амукь тавун патал, Зун Экв яз дуьньядиз атана+. 47Зи гафар ван хьайи, амма За лагьайвал тавурбурун дуван За ийидач. Зун дуьньядин дуван ийиз ваъ, дуьнья хиласиз атанвайди я+. 48Зун негь ийизвайдаз ва Зи гафар кьабул тийизвайдаз дуванбег ава, Зи гафари адан дуван Къияматдин юкъуз ийида+. 49Зи гафар За Жува Жувакай туькӀуьрна лугьузвайбур туш. Вуч ва гьикӀ лагьана кӀандатӀа, Зун ракъурнавай Зи Бубади Заз тагькимнава. 50Адан тагькимди эбеди уьмуьрдал гъидайди Заз чизва. Гьа икӀ, Заз Бубади вуч лагьанатӀа, Зани гьам лугьун хъийизва.

13

Тилмизрин кӀвачер чуьхуьн

13^1Песагь суварин вахт мукьва жезвай. Исадиз Вич и дуьньядай Бубадин патав хъфидай вахт атанвайди чизвай. И дуьньяда Вичихъ галаз санал хьайибур Вичиз гьикьван пара кӀан ятӀа, Ада эхирдалди къалурна+. 2Вири нянин суфрадихъ ацукьнавай. Исадиз хаинвал авунин фикир иблисди Искарият Симунан хва Ягьудан рикӀе тунвай+. 3Исадиз Вич Аллагьдин патавай атанвайди ва Аллагьдин патав хъфидайди чизвай. ГьакӀни Адаз Аллагьди вири Вичин ихтиярда тунвайдини чизвай+. 4Ам суфрадихъай къарагъна, Ада винелай алукӀнавай парталар хтӀунна, юкьва дасмал туна. 5Ахпа Ада лигенда яд цана, Вичин тилмизрин кӀвачер чуьхуьз, юкьва авай дасмалдалди михьи ийиз эгечӀна+. 6Гьа икӀ нубат Симун-Петрудал агакьна.

– Я Агъа! – лагьана Исадиз Петруди. – Ваз рикӀивайни зи кӀвачер чуьхуьз кӀанзавани?

7– За ийизвай кардин гъавурда вун исятда ваъ, адан гъавурда вун геж акьада, – жаваб гана Исади.

8– Вуна зи кӀвачер гьич са чӀавузни чуьхуьз тахьуй, – лагьана Петруди.

– За абур чуьхуьн тавуртӀа, вун Заз талукь жедач, – лагьана Исади+.

9– Я Агъа! – лагьана Симун-Петруди. – АкӀ ятӀа, са кӀвачер ваъ, гъилерни, кьилни чуьхуьх.

10– Вири беден чуьхвенвайда тек са кӀвачер чуьхуьн лазим я, – лагьана Исади, – вучиз лагьайтӀа адан беден михьи я; куьнни михьи я, амма вири – ваъ+.

11Вич ни маса гудатӀа Адаз чизвай, гьакӀ хьайила Ада «Куьн вири михьи туш» лагьанай+. 12Тилмизрин кӀвачер чуьхвена, Вичин пекер ахлукӀайла, Ада хтана суфрадихъ ацукьна, абуруз лагьана:

– За авурдан гъавурда куьн гьатнани? 13Куьне Заз «Я Агъа», «Муаллим» лугьузва. ГьакӀ лугьунал куьн гьахъ я, Зун куьне лугьузвайди я+. 14За, куь Муаллимди ва Агъади, куь кӀвачер чуьхвенатӀа, куьнени сада садан кӀвачер чуьхуьн лазим я:+
15За квез чешне къалурнава, За квез авурвал куьнени ая+. 16За квез лап рикӀивай лугьузва: нуькер вичин иесидилай артух туш, илчини вич ракъурайдалай артух туш+. 17Гила квез и кар чизва, куьне гьакӀ ийиз хьайитӀа, куьн бахтавар жеда+. 18•Зун квекай виридакай рахазвач. За хкянавайбур Заз чизватӀани, Каламда кхьенвай ихьтин гафарни кьилиз акъатун лазим я: «Захъ галаз фу тӀуьрди Заз акси хьана»+. 19И кӀвалахар кьиле фидай чӀавуз куьне Зун гьакъикъатда Вуж ятӀа Гьам Тирдан чӀалахъ хьун патал, За квез и гафар исятда виликамаз лугьузва+. 20За квез лап рикӀивай лугьузва: За ракъурай кас кьабулдайда Зунни кьабулда ва Зун кьабулдай касди Зун Ракъурайдини кьабулда+.

Ягьуда Иса маса гун

21Ахпа Исади чӀехи гъалаба кваз лагьана:

– За квез лап рикӀивай лугьузва: квекай сада Зун хаинвилелди маса гуда+.

22Ам никай рахазватӀа тийижиз, Адан тилмизар сад садаз килигиз амукьна. 23Исадин рикӀ алай са тилмиз Адав агатна ацукьнавай+. 24Симун-Петруди адаз, Исадивай хаин вуж ятӀа чирун патал, ишара авуна. 25Ада, Исадихъ алгъана[*], «Ам вуж хьуй, я Агъа?» лагьана Адавай жузуна.

26– Ам, куруна авай хуьрекдик фан кӀус кяна За низ гайитӀа, гьам я, – жаваб гана Исади.

КӀус кяна, Ада ам Искарият Симунан хва Ягьудав вугана. 27Фан а кӀус къачурдалай кьулухъ, Ягьудак гьасятда иблис акатна. Гьа чӀавуз Исади лагьана:

– Вуна ийидай кар фадамаз ая.

28И гафар Исади адаз вучиз лагьанатӀа, ацукьнавайбурукай касни гъавурда гьатнач. 29Абуруз Ягьудав чпин уртах пул хьуниз килигна, Исади адаз сувариз чпиз герек затӀар къачу, я тахьайтӀа кесибриз затӀ-матӀ це лагьайди хьиз хьана+. 30Ам фан кӀус къачуна гьасятда кӀваляй экъечӀна. Йиф тир.

Исадин цӀийи тагьким

31Ягьуд экъечӀайла, Исади лагьана:

– Инсандин Хци Вичин баркалла къалурдай вахт алукьнава. Гьа идалди Аллагьди Вичин баркаллани къалурда+. 32Инсандин Хци Аллагьдин баркалла къалурзава, Аллагьдини Вичин баркалла Инсандин Хциз багъишда. И кар лап мукьвара жеда+.

33Чан балаяр! Квехъ галаз Зун яргъалди амукьдач: Куьн Захъ къекъвез жеда. За виликдай чувудрин кьиле авайбуруз лагьанай: «Зун физвай чкадиз квевай къвез жедач». Гьа и гафар гила За квезни лугьузва+. 34За квез цӀийи тагьким ийизва: садаз сад кӀан хьухь. Заз куьн гьикӀ кӀандайтӀа, квезни куьн гьакӀ кӀан хьун лазим я+. 35Квез садаз сад кӀан хьайила, гьар са касдиз куьн Зи тилмизар тирди чир жеда.

Петруди кьил къакъудуникай

(МатӀай 26:33-34; Мрк. 14:29-30; ЛукӀа 22:33-34)

36•Симун-Петруди Исадиз лагьана:

– Я Агъа! Вун гьиниз физва?

– Зун гьиниз физватӀа, вавай Захъ галаз исятда къвез жедач, амма ахпа Зи гуьгъуьна аваз вунни къведа, – жаваб гана Исади.

37– Я Агъа! – хабар кьуна Петруди. – Вучиз завай Вахъ галаз исятда къвез жедач? Вун патал за зи чанни гуда+.

38– Вуна Зун патал чан гуда лугьузвани? – жаваб гана Исади. – За ваз лап рикӀивай лугьузва: кӀекре гьарайдалди вуна пудра Закай кьил къакъудда+.

14

Исади инсанар Аллагьдин патав гъун

14^1Исади лагьана:

– Куьне рикӀи рикӀ немир. Аллагьдихъ иман ая, Захъни иман ая+. 2Зи Бубадин кӀвалера гзаф утагъар ава. АвачиртӀа, За квез лугьудайни: Зун квез чкаяр гьазуриз физва? 3Фена чкаяр гьазурайла, куьнни Зун авай чкада хьун патал, За хтана куьнни хутахда+. 4Зун физвай чкадин рехъ квез чида.

5ТӀумая лагьана:

– Я Агъа! Вун гьиниз физватӀа, чаз чизвач. Чаз рехъ гьикӀ чир хьурай+?

6Исади лагьана:

– Рехъни Гьакъикъатни Уьмуьрни – Зун я; Зун арада авачиз Бубадин патав садавайни физ жедач+. 7Квез Зун чир хьанайтӀа, квез Зи Бубани чир жедай. Къедлай кьулухъ квез Ам чизва ва квез Ам акунай.

8– Я Агъа! – лагьана ФилипӀа. – Вуна чаз Буба къалура, чаз Ам акун бес жеда+.

9– Зун квехъ галаз икьван вахт хьанватӀани, ваз Зун чир хьаначни, ФилипӀ? – лагьана Исади. – Зун акурдаз Бубани акунва; идалай гуьгъуьниз «Вуна Чаз Буба къалура» лугьудай гафар вуч лагьай чӀал я+? 10Зун Бубада, Бубани За авайдахъ вун чӀалахъ жезвачни? Квез лугьузвай гафар За Жува Жувакай туькӀуьрна лугьузвайбур туш. Зунни Вич сад хьанвай Буба я Вичин крар ийизвайди+. 11Буба За ава, Зун Бубада ава лугьудай зи гафарин чӀалахъ хьухь. Куьн зи гафарин чӀалахъ жезвачтӀа, гьич тахьайтӀа За ийизвай крарихъ хьайитӀани агъугъ+.

12За квез лап рикӀивай лугьузва: Зун Зи Бубадин патав хъфизва, гьавиляй Захъ иман ийизвайда За вуч авуртӀа гьам ийида, гьатта За авурдалай артухни ийида+. 13Куьне Заз Зи ТӀварцӀелай ая лагьай вуч хьайитӀани За ийида. Гьа икӀ Хци Бубадин баркалла къалурда. 14Зи ТӀвар кьуна куьне вуч тӀалабайтӀа, За гьам кьилиз акъудда+.

Пак Руьгь хиве кьун

15Квез Зун кӀан ятӀа, куьне Зи тагькимар кьилиз акъудда+. 16За Бубадиз минетда, Адани квез цӀийи Несигьатдар гуда. Ам даим квехъ галаз амукьда+. 17А Несигьатдар Гьакъикъатдин Руьгь я. Дуьньядиз Ам акунач ва чидач, гьавиляй дуьньядивай Ам кьабулизни жедач. Квез Ам чизва, вучиз лагьайтӀа Ам квехъ галаз амукьзава ва Ам квек кваз жеда+. 18За куьн етимвиле тадач, Зун элкъвена куь патав хкведа. 19Са кьадар вахтундилай Зун дуьньядиз ахквадач, амма квез Зун ахквада, вучиз лагьайтӀа Зал чан ала, квелни чан ала+. 20Гьа юкъуз квез чир жеда: Зун Зи Бубада, куьн За, Зунни кве ава. 21Низ Зун кӀанзаватӀа, ада Зи тагькимар кьилиз акъудда. Зун кӀандайди Зи Бубадизни кӀан жеда. Зазни кӀан жеда ва За Жув адаз ачухарда+.

22Искарият тушир Ягьуда Адавай хабар кьуна:

– Я Агъа! Вучиз Ваз Вун дуьньядиз ваъ, тек са чаз къалуриз кӀанзава? Бес Вун вири дуьньядин вилик атун лазим тушни+?

23– Низ Зун кӀандатӀа, гьада Зи гаф кьилиз акъудда, – жаваб гана Исади. – Зи Бубадизни гьам кӀан жеда; гьа чӀавуз Чун а касдин патав къведа ва адахъ галаз амукьда+. 24Зун кӀан тийизвайда За лагьайвал ийизвач. За квез лугьузвай гафар Зибур ваъ, Зун ракъурнавай Зи Бубадинбур я. 25Ибур За квез Зун куь арада амаз лугьузвайди я. 26Зи ТӀварцӀелай Бубади куь патав ракъурдай Несигьатдарди, яни Пак Руьгьди, лагьайтӀа, квез вири чирда ва За квез лагьайбур вири куь рикӀел хкида+. 27За квез секинвал тазва, Зи секинвал гузва За квез. И дуьньяди тагудай хьтин саягъда гузва. РикӀик кьамир! КичӀе жемир!+
28За лагьайди квез ван хьанани? Зун куь патавай хъфизва, ва мад элкъвена хкведа. Зи Буба Залай артух я, гьавиляй квез Зун кӀандайтӀа, Зун Бубадин патав хъфизва лагьай гафуни куьн шадардай+. 29И кар арадал атайла куьне иман авун патал, За квез виликамаз лугьузва+. 30Ина квехъ галаз ихтилатар ийидай вахт Захъ амач, и дуьньядал агъавалзавай бег Заз акси яз экъечӀзава. Адаз Зал агъавалдай са ихтиярни авач+. 31Амма дуьньядиз Заз Зи Буба кӀанзавайди ва Зи Бубади Зал тапшуругъ авунвай крар ийизвайди чир хьун лазим я. Къарагъ, чун инлай хъфин.

15

Иса – ципицӀ ЧӀере

15^1ЦипицӀдин халисан ЧӀере – Зун я, Зи Бубани ципицӀбан я. 2Майваяр тегъидай Зи гьар са хел Ада атӀузва, майваяр гъидай гьар са хел, амайдалайни гзаф майваяр гъурай лугьуз, Ада михьзава+. 3Зи гафариз яб гана куьн михьи хьанва+. 4Куьн За хьухь, Зунни кве жеда. ЧӀередикай атӀай хилевай гьикӀ майваяр гъиз жедачтӀа, гьакӀ квевайни Закай чараз майваяр гъиз жедач+. 5Зун ЧӀере я, куьн – хилер. Вуж За аватӀа ва Зун не аватӀа, гьада бул майваярни гъида, амма Зун галачиз квелай затӀни алакьдач+. 6Вуж За амукьдачтӀа, гьам гадарнавай хел хьиз жеда, ам кьурада, ахьтин хилер кӀватӀна цӀуз вегьида, абур куда+. 7Куьн За амукьайтӀа, Зи гафарни кве хьайитӀа, гьа чӀавуз квез вуч кӀан хьайитӀани, тӀалаб ая, квез гуда+. 8Зи тилмизар яз куьне бул майваяр гъиз жеда, гьадалди Зи Бубади Вичин баркалла къалурда.

9Зун Бубадиз кӀан хьайивал, Зазни куьн гьакӀ кӀан хьанва. Зи кӀанивиле аваз уьмуьр твах+. 10За Зи Бубадин тагькимриз яб гуз, Зи Бубадин кӀанивиле аваз гьикӀ уьмуьр тухузватӀа, гьакӀ куьнени, Зи тагькимриз яб гайитӀа, Зи кӀанивиле аваз уьмуьр тухуда. 11За и гафар Зи шадвал квехъ галаз хьун ва куь шадвал ацӀайди хьун паталай лагьанвайди я+. 12За квез ихьтин тагьким ийизва: Зун квез кӀанзавайвал, гьакӀ квезни садаз сад кӀан хьухь+. 13Виридалайни чӀехи кӀанивал – жуван дустар патал чан гун я+. 14За лугьузвай гафар куьне кьилиз акъудзаватӀа, куьн Зи дустар я+. 15ЛукӀраз вичин агъади вучзаватӀа чир жедач. За жуван Бубадивай ван хьайи кьван вири квез чирна. Гьавиляй мад За квез лукӀар лугьузмач. Куьн Зи дустар я+. 16Зун куьне хкянач, куьне ийидай крарин майваяр китӀидайбур тахьун патал, куьн хкягъайди Зун я. Куьне Зи Бубадивай Зи ТӀварцӀелай вуч тӀалабайтӀани, гьам Ада квез гуда+. 17Ингье квез Зи тагьким: садаз сад кӀан хьухь+.

Дуьньядиз Исани тилмизар такӀан хьун

18Дуьньядиз куьн такӀан ятӀа, рикӀел хуьх, адаз Зун квелайни вилик такӀан тир+. 19Куьн и дуьньядикай тиртӀа, дуьньядиз куьн вичинбур хьиз кӀан жедай. Амма куьн и дуьньядикай туш; И дуьньядай За куьн хкягъайвиляй дуьньядиз куьн такӀан я+. 20За квез «Нуькер вичин иесидилай артух туш» лагьай гаф рикӀел хкваш. Зун хурук кутунватӀа, куьнни хурук кутада; дуьньяди Зи гаф кьилиз акъудзавайтӀа, ада куь гафни кьилиз акъуддай+. 21Инсанриз Зун Ракъурнавайди течизвайвиляй, Зун себеб яз абуру куьн хурук кутунва. 22За атана Зи гафар абуруз лагьаначиртӀа, абурук гунагь тахсир жедачир. Амма гила абурухъ чеб гьахъардай са делилни авач+. 23Низ Зун такӀан ятӀа, гьадаз Зи Бубани такӀан я+. 24Залай гъейри, садавайни тежедай крар За абурун арада тавунайтӀа, абурук гунагь жедачир. Амма абуруз За авур кьван крар вири акунатӀани, абуруз Зунни Зи Буба такӀан я+. 25Гьа и саягъда абурун Къанунда кхьенвай «Зун себеб авачиз такӀан хьана» лугьудай гафар кьилиз акъатна. 26За Бубадин патавай квез Несигьатдар ракъурда. Ам – Гьакъикъатдин Руьгь – Бубадин патавай куь патав къведа ва Зи гьакъиндай квез шагьидвал ийида+. 27Куьнени Закай шагьидвал ийида: куьн Захъ галаз лап гьа сифте йикъалай хьайибур я+.

16

16^1За квез ибур, куьне жуван иман квадар тавун патал, лагьайбур я.

2Синагугдай куьн чукурда; гьатта ахьтин вахт къведа хьи, куьн яна кьейи инсанри чпи Аллагьдиз хуш жедай кар авуна лагьана фикирда+.

3Я Зи Буба, я Зун чин тийидайвиляй абуру гьакӀ ийида+.

4Амма идакай За квез авиляй ахъайна хьи, а йикъар атайла, За лагьайбур куьне рикӀел хкун лазим жеда. Сифтедилай За квез и гафар лагьаначир, вучиз лагьайтӀа Зун Жув квехъ галай+.

Пак Руьгьдин крар

5Гила Зун Жув Ракъурайдан патав хъфизва. Квекай садани «Вун гьиниз хъфизва?» лагьана, Завай хабар кьазвач+. 6Вири и крарикай За квез ахъайна лугьуз куь рикӀер хажалатдив ацӀанва. 7Амма За квез авайвал лугьузва: Зун хъфейтӀа, квез хъсан жеда, Зун хъфин тавуртӀа, Несигьатдар куь патав къведач. Зун хъфейла, За Ам куь патав ракъурда+. 8Ам атайла, дуьньяди гунагьдикай, гьахъ-михьивиликай ва дувандикай ийизвай дуьз тушир фикирар Ада винел акъудда. 9Ада Захъ иман тавунин гунагьни инсанриз къалурда+. 10Зун Зи Бубадин патав хъфида ва квез Зун мад ахквадач. И карди инсанриз гьахъ-михьивал чирда. 11И дуьньядал агъавалзавай бегдин дуван авунва. И карди инсанриз дуван вуч ятӀа чирда+. 12Захъ квез лугьудай гзаф гафар ама, амма куьн патал абур кьадардилай артух жеда. 13Гьакъикъатдин Руьгь атайла, Ада куьн гьакъикъи рекьяй тухуда. Ада лугьудай гафар Вичи Вичикай туькӀуьрна лугьузвайбур жедач, Ада квез Вичиз ван жезвай гафар лугьуда, инлай кьулухъ жедай крарикайни Ада квез хабар ийида+. 14Ада квез гудай хабарар Завай къачурбур жеда. Гьа саягъда Ада Зи баркалла къалуриз жеда. 15Бубадихъ вуч аватӀа, Захъ авайдини гьам я. Гьавиляй За квез лагьанай: Ада квез гудай хабарар Завай къачурбур жеда+. 16Са тӀимил чӀавалай квез Зун ахквадач, ахпа са куьруь вахтундилай квез Зун мад ахквада+.

Пашманвал шадвилиз элкъуьн

17Инал Исадин тилмизрикай са бязибуру чпи чпиз лагьана:

– Ада лугьузва: «Са тӀимил вахтундилай квез Зун ахквадач, ахпа са куьруь вахтундилай квез Зун мад ахквада» ва «Зун Бубадин патав физва». Им вуч лагьай чӀал я?

18Абуру мад лагьана:

– «Са тӀимил вахт» вуч лагьай чӀал я? Ада лугьузвайдан гъавурда чун гьатзавач.

19Тилмизриз суалар гуз кӀанзавайди Исади кьатӀана, Ада лагьана:

– Куьне сада-садавай За лагьай «Са тӀимил вахтундилай квез Зун ахквадач, ахпа са куьруь вахтундилай квез Зун мад ахквада» лагьай гафарикай жузазвани? 20За квез лап рикӀивай лугьузва: куьне – шел-хвал, дуьньяди – шадвилер ийида. Куьне хажалатар чӀугвада, амма куь хажалатар шадвилериз элкъведа+. 21Папа аял хадай вахт атайла, тӀалри адаз азабар гуда. Аял хьайидалай кьулухъ адан рикӀелай вичиз тӀар хьайиди фида, ам дуьньядал инсан акьалтна лугьуз шад жеда. 22Куьнни гьакӀ хажалатдик акатнава. Амма Заз куьн мад ахкурла, куь рикӀерни шадвиливди ацӀуда. Куь а шадвал гьич садавайни къакъудиз жедач+. 23Гьа юкъуз куьне Завай са затӀуникайни хабар кьадач. За квез лап рикӀивай лугьузва: куьне Зи Бубадивай Зи ТӀварцӀелай вуч тӀалабайтӀани, гьам Ада квез гуда+. 24Къедалди куьне Зи ТӀварцӀелай са затӀни тӀалабнач. ТӀалаб ая – квез гуда. Гьа чӀавуз куь шадвал ацӀайди жеда+.

Дуьньядал гъалиб хьун

25Гилалди За куьн кьисаяр мисал гъиз гъавурда твазвай, амма Зун квехъ галаз кьисайралди рахан тийидай вахт къвезва. Гьа чӀавуз Зун квехъ галаз Бубадикай ачухдиз рахада+. 26Гьа чӀавуз куьне Зи ТӀварцӀелай Бубадивай тӀалабда; За квез лугьузва хьи, Бубадивай куьн патал мад са карни За тӀалаб авун лазим хъжедач. 27Квез Зун кӀан хьана ва куьн Зун Аллагьдин патавай атайдахъ агъуна. Гьавиляй Бубадиз Вичизни куьн кӀанзава+. 28И дуьньядиз Зун Бубадин патавай атана. Гила Зун, дуьнья туна, Бубадин патав хъфида+.

29Исадин тилмизри Адаз лагьана:

– Гила Вуна кьисайралди ваъ, ачухдиз лугьузва. 30Ваз виридакай хабар авайди гила чаз чир хьанва. Ваз Вавай сада хабар кьун герек туш. ГьакӀ хьайила Вун Аллагьдин патавай атанвайдахъ чун агъазва+.

31– Гила куьн имандал атанвани? – хабар кьуна Исади. – 32Ингье, вахт атана мукьвал хьанва, Зун текдиз туна, куьн гьар сад санихъ чкӀида. Амма Зун тек туш, Захъ Зи Буба гала+. 33И вири гафар За квез, куьн За аваз, Зи патай квез саламатвал гун патал, лагьайди я. И дуьньяда куьне азиятар чӀугвада, амма викӀегь хьухь: Зун дуьньядал гъалиб хьана+.

17

Исадин дуьа

17^1Исади, и гафарилай кьулухъ кьил цавуз хкажна, лагьана:

– Вахт хьанва, Буба. Жуван Хцин баркалла къалура, Хцини Ви баркалла къалурда+. 2Вуна Адан патав гъидай гьар садаз Ада эбеди уьмуьр гун патал, Вуна чан алай вирибур Адан ихтиярда тунва+. 3Эбеди уьмуьр, лагьайтӀа, халисан сад Аллагь тир Вун ва Вуна ракъурнавай Иса Месигь чир хьун я. 4Вуна Заз чилел ая лагьанвай кар За кьилиз акъудна. Гьа идалди За Ви баркалла къалурна. 5Гила, Буба, дуьнья халкь ийидалди Зун ви патав гвайла, Зал алай хьтин баркалла Вуна Зав гахце+. 6И дуьньяда Вуна Зав агудай инсанриз За Ви ТӀвар чирна. Абур вибур тир, Вуна абур Зи патав гъана. Абуру Ви гаф кьилиз акъудна. 7Вуна Заз гайи кьванди вири Валай къвезвай чӀал гила абуруз чир хьанва. 8Вуна Заз лагьай гафар За абурал агакьарна, абуруни а гафар кьабулна. Гила абуруз Зун Ви патавай атайди гьакъикъатда чир хьанва ва Зун Вуна ракъурайдахъ абур агъунва+. 9Абурун паталай За Ваз минетзава. Дуьньяда авай вирибурун паталай ваъ, са гьабурун паталай. Абур вибур тир, Вуна абур Заз гана+. 10Захъ авай вири Види я, Вахъ авай вири Зиди я. Абуру чпин краралди Зи баркалла виридаз къалурда+. 11Зун мад и дуьньяда акъваздач, Зун Ви патав хквезва. Абур, лагьайтӀа, и дуьньяда амукьзава. Я пак Буба, абур Заз Вуна гана, Жуван ТӀварцӀелай абур хуьх; къуй абур чун хьиз сад хьурай+. 12Зун абурухъ галамай кьван гагьда Заз ганвай Ви ТӀварцӀелай За абур хуьзвай. За абур хвена ва Каламда кхьенвайди кьилиз акъатун патал кьиникь ганвай садалай гъейри, абурукай гьич садни терг хьанач+. 13Гила Зун Ви патав хквезва. За ийизвай хьтин шадвилив гьабурни ацӀун патал, За и вири гафар абурухъ галаз Зун и дуьньяда амаз лугьузва+. 14Ви гаф За абурал агакьарна, амма дуьньяда авайбуруз абур такӀан хьанва, вучиз лагьайтӀа, Зун хьиз, гьабурни и дуьньядикай туш+. 15За Ваз абур и дуьньядай къахчун патал минетзавач, За Вавай абур чӀурудакай хуьн тӀалабзава+. 16Зун дуьньядикай туширвал, гьабурни дуьньядикай туш. 17Жуван гьакъикъатдив абур пак ая. Ви гаф гьакъикъат я. 18Вуна Зун и дуьньяда авайбурун патав ракъурайвал, Зани абур и дуьньяда авайбурун патав ракъурна+. 19За Жув гьабурун паталай пак къурбанд хьиз гузва, гьабурни гьакъикъатдив пак хьурай. 20За ийизвай минет са гьабур ваъ, абурун гафариз яб гана Захъ иман ийидайбур патални я. 21Зун Ва ава, Вунни За ава. Абур – сад хьурай ва Ча аваз хьурай. Гьа чӀавуз дуьнья Зун Вуна ракъурайдахъ агъада. 22Зунни Вун гьикӀ сад ятӀа, гьабурни гьакӀ сад хьурай. Гьавиляй За гьабурузни Вуна Заз гайи хьтин баркалла гана+. 23Зун абура ава, Вунни За ава. Абурухъни гьа ихьтин тамам садвал хьурай. Гьа чӀавуз Ваз, Зун хьиз, гьабурни кӀанзавай чӀал дуьньядиз чир жеда ва Зун Вуна ракъурайдахъ дуьнья агъада. 24Буба, гьеле дуьнья халкь жедалди Ваз зун кӀандай ва Вуна Заз баркаллани ганай. Гьавиляй Заз, Вуна Зав агудай и баркалла акун патал, Заз абур Зун гьина хьайитӀа, гьана хьанайтӀа кӀандай+. 25Гьахъ-михьи Буба! Дуьньядиз Вун чизвач, амма Заз Вун чизва. Зун Вуна ракъурнавайди ина авайбурузни чир хьанва+. 26Ваз Зун кӀандайвал, гьабурни кӀан хьун патал, За абуруз Ви ТӀвар ачухарна ва мадни ачухарда. Гьа и саягъда Зун абура ава+.

18

Иса маса гун ва кьун

(МатӀай 26:47-57; Мрк. 14:43-50, 53-54; ЛукӀа 22:47-54)

18^1•И гафар лагьана куьтягь хьайила, Иса Вичин тилмизарни галаз Кедрун вацӀалай элячӀна багъ авай патаз фена+. 2А чка Исадиз хаинвал авур Ягьудазни чизвай, вучиз лагьайтӀа Иса мукьвал-мукьвал Вичин тилмизарни галаз аниз къведай+. 3Римдин аскерар ва гьакӀни чӀехи хахамрини фарисейри ракъурнавай нуькерар Ягьуд галаз багъдиз атана. Абурув виридав яракьар, чирагъар ва шемгьалар гвай+. 4Вичин кьилел къведай вири крар виликамаз чизвай Исади, абурун вилик экъечӀна, лагьана:

– Куьн нихъ къекъвезва+?

5– Назаретви Исадихъ, – жаваб гана абуру.

– Ам Зун я, – лагьана Исади.

Абурухъ галаз Иса маса гудай Ягьудни акъвазнавай. 6Ада «Ам Зун я» лагьайла, абур садлагьана кьулухъ хьана, ахпа ярх хьана.

7– Куьн нихъ къекъвезва? – мад хабар кьуна Исади.

– Назаретви Исадихъ, – лагьана абуру.

8– За квез лугьузва: Ам Зун я, – жаваб гана Исади. – Куьн Захъ къекъвезватӀа, амайбурув хъфиз тур.

9Ада икӀ Вичи садра лагьай ихьтин гафар кьилиз акъатун патал лагьайди тир: «Вуна Заз гайибурукай За садни квадарнач»+.

10Тур гвай Симун-Петруди тур акъудна, кьилин хахамдин лукӀ яна адан эрчӀи яб галудна; лукӀран тӀвар Малх тир+. 11Амма Исади Петрудиз лагьана:

– Тур къакъара хтур! Бубади Зав вуганвай гъам-пияла хъун тавуна жедани+?

12•Гьа чӀавуз аскерри, абурун чӀехида ва чувудрин кьиле авайбуру ракъурнавай гъилибанри Иса кьуна кутӀунна. 13Сифте Ам абуру Гьайнасан патав тухвана; ам Каяфан яран буба тир. Каяф а йисуз кьилин хахам тир+. 14Халкь патал сад кьейитӀа хъсан жеда лугьуз, чувудриз меслят къалурай Каяф гьам тир+.

Петруди Исадикай кьил къакъудун

15Симун-Петру ва маса тилмиз Исадин гуьгъуьна аваз фена. А тилмиз кьилин хахамдиз чизвай ва гьавиляй ам Исадихъ галаз кьилин хахамдин гьаятдиз гьахьна. 16•Петру къецелай варарихъ галамукьна. Са герендилай кьилин хахамдиз таниш тилмиз экъечӀна, варар хуьзвай къаравушдихъ галаз рахана, Петруни галаз гьаятдиз гьахьна. 17Инал варар ахъаяй гьа къаравушди Петрудиз лагьана:

– Вунни а Касдин тилмизрикай тушни?

Петруди «Ваъ» лагьана.

18Мекьи тир, лукӀарини нуькерри цӀай хъувуна, цӀун патав акъвазна чпиз чим акъудзавай. Абурун арада, вичиз чим акъудиз, Петруни акъвазнавай.

Кьилин хахамдин силис

19•Кьилин хахамди Исадивай Адан тилмизрикай ва Ада абуруз гайи чирвилерикай хабарар кьуна. 20Исади жаваб гана:

– Зун вири дуьньядихъ галаз датӀана ачухдиз раханай. Чинеба лагьай гафар Захъ хьайиди туш. Вири чувудар кӀватӀ хьанвай Аллагьдин КӀвалени синагугра За Жуван чирвилер гузвай+. 21Вуна Завай вучиз силис кьазва? За лагьайдакай Заз яб гайибурувай хабар яхъ. За вуч лугьузвайтӀа, гьабуруз чида.

22Исади и гафар лагьайла, Адан патав гвай нуькеррикай сада Адан хъвехъ кутуна яна, Адаз лагьана:

– Кьилин хахамдиз гьакӀ жаваб гудани+?

23Исади жаваб гана:

– За чӀуру вуч лагьанатӀа, вуна Заз лагь: За дуьз жаваб ганатӀа, вуна зун вучиз язава?

24КутӀуннавай Иса Гьайнаса кьилин хахам Каяфан патав ракъурна.

Петруди Исадикай мад кьил къакъудун

(МатӀай 26:71-75; Мрк. 14:69-72; ЛукӀа 22:58-62)

25Симун-Петру цӀун патав вичиз чими ийиз акъвазнавай. Инал адаз абуру лагьана:

– Вунни Гьадан тилмизрикай тушни?

Ада кьил къакъудна ва «ваъ» лагьана.

26Кьилин хахамдин лукӀарикай сада, Петруди туруналди яб галудайдан мукьвада, лагьана:

– Заз вун Гьадахъ галаз багъда акур хьиз я+.

27Петруди мад Исадикай кьил къакъудна, гьа и арада кӀекре гьарайна+.

Иса ПилатӀан вилик

(МатӀай 27:1-2, 11-14; Мрк. 15:1-5; ЛукӀа 23:1-5)

28•Экуьн яралай Иса Каяфан патавай Римдин сердердин дараматдиз тухвана. Чувудар Песагь суварин суфрадихъ ацукьиз гьазур хьанвай, гьавиляй абуруз, чеб чиркин тахьурай лугьуз, утагъдиз гьахьиз кӀанзавачир+.

29ГьакӀ хьайила ПилатӀ вич абурун вилик экъечӀна лагьана:

– И Касдик куьне вуч тахсир кутазва+?

30– И Касди са чӀуру кар авунвачиртӀа, чна Ам ви патав гъидачир, – жаваб гана абуру.

31– Ам хутахна Адан дуван куьне куь Къанундалди ая, – лагьана ПилатӀа.

– Чаз са касни кьиникьиз акъуддай ихтияр авач, – лагьана чувудрин кьиле авайбуру.

32Исади Вич гьихьтин ажалдик рекьидатӀа виликамаз лагьайвал, гьам кьилиз акъатдайвал хьана+. 33Гьа чӀавуз ПилатӀа мад дараматдиз гьахьна, эверна Исадивай хабар кьуна:

– Вун Чувудрин Пачагь яни+?

34– Им жува кьатӀанани, я тахьайтӀа ваз масадбуру лагьанани? – жаваб гана Исади.

35– Зун чувуд яни кьван? – жаваб гана ПилатӀа. – Ви халкьди ва чӀехи хахамри Вун гъана зи гъиле тунва. Вуна вуч авунва?

36– Зи Пачагьлугъ и дуьньяда авач, – жаваб гана Исади. – Зи Пачагьлугъ и дуьньяда авайтӀа, Зи къуллугъдал алайбуру, Зун чувудрин гъиле тун тавун патал, женг чӀугвадай. Амма гила Зи Пачагьлугъ и дуьньядикай туш+.

37– АкӀ хьайила Вун Пачагь я ман? – лагьана ПилатӀа.

– Вуна жува Зун Пачагь я лугьузва, – жаваб гана Исади. – Зун дидедиз хьунни, и дуьньядиз ракъурунни гьакъикъатдикай хабар гун патал я. Гьар вуж гьакъикъатдин пата аватӀа, гьада Зи гафуниз яб гузва+.

38– Гьакъикъат вуч затӀ я? – хабар кьуна ПилатӀа.

ИкӀ суал гана, ам чувудрин патав хъфена, лагьана:

– Заз адак са тахсирни кваз аквазвач+.

Иса кьиникьин къарар

(МатӀай 27:15-30; Мрк. 15:6-19; ЛукӀа 23:13-25)

39Амма квехъ Песагь суварин юкъуз къазаматдай са кас ахъаюн тӀалабдай адет ава. Квез кӀандатӀа, Чувудрин Пачагь ахъайдани+?

40Адаз жаваб яз вирида гьарайна:

– Ам ваъ, Бараб ахъая.

Бараб, лагьайтӀа, къачагъ тир.

19

19^1•И чӀавуз ПилатӀа Иса къамчидив гатут лагьана эмир гана. 2Аскерри къакъвадин таж храна, ам Исадин кьилел эцигна, Адал икьи-яру аба алукӀна. 3Абуру лугьуз хьана:

– Сагъ хьурай Чувудрин Пачагь!

ГьакӀ лугьуз Ам гатаз хьана.

4ПилатӀа, мад экъечӀна, чувудриз лагьана:

– Килиг. Адак са тахсирни кваз таквазвайвиляй ингье за Ам мад куь вилик гъизва+.

5И чӀавуз къакъвадин тажни икьи яру аба алаз Иса атана. ПилатӀани абуруз лагьана:

– Ингье, Им гьа Инсан я!

6Ам акурвалди чӀехи хахамрини Аллагьдин КӀвалин къаравулри «Ам хашуниз ягъ, хашуниз ягъ!» лугьуз гьарайна.

– Ам кьуна куьне хашуниз ягъ, заз Адак са тахсирни кваз аквазвач, – лагьана ПилатӀа.

7– Ада Вичиз Аллагьдин Хва лугьузва, – жаваб гана чувудри. – Чахъ къанун ава, чи Къанундалди Ам кьин лазим я+.

8И гафар ван хьайи ПилатӀаз амайдалайни кичӀе хьана, 9Ада, дараматдиз хтана, Исадивай хабар кьуна:

– Вун гьинай я?

Исади жаваб ганач+.

10– Вуна заз жаваб гузвачни? – лагьана ПилатӀа. – Вун ахъа хъувунни, хашуниз ягъунни зи гъиле авайди ваз чизвачни?

11– Ваз Цавари ихтияр ганачиртӀа, вахъ а ихтияр жедачир, – жаваб гана Исади. – ГьакӀ хьайила Зун ви гъиле тур касдин гунагь мадни чӀехи я+.

12Инлай ПилатӀ Иса ахъайдай багьнадихъ къекъвез хьана. Амма чувудри гьараярзавай:

– Вуна Ам ахъаяйтӀа, вун Римдин пачагьдин дуст туш. Ни вич пачагьдай кьадай кьасар ийизватӀа, ам Римдин пачагьдин душман я+.

13И гафар ван хьайи ПилатӀа Иса Къванцин Шегьре лугьудай майдандал акъудна. А чкадиз чувуд чӀалал Габат лугьуда. Анал ПилатӀ дуванбегдин чкадал ацукьна. 14Гьа вахт Песагь суварин вилик квай жуьмя югъ тир. Югъни атана частуниз мукьва жезвай. ПилатӀа чувудриз лагьана:

– Им куь Пачагь я!

15– Йикь, Ам йикь, хашуниз ягъ! – гьарайна абуру.

– Куь Пачагь За хашуниз яна кӀанзавани квез? – лагьана ПилатӀа.

– Чахъ Римдин пачагьдилай гъейри маса пачагь авач, – жаваб гана чӀехи хахамри.

16Эхирни ПилатӀа, Иса хашуниз ягъун патал, абурун гъиле туна. Аскерри Иса кьуна тухвана.

Иса хашуниз ягъун

(МатӀай 27:33-44; Мрк. 15:24-32; ЛукӀа 23:33-43)

17•Иса, Ам ядай хашни гваз Пелел, чувуд чӀалал – ГалгутӀ, лугьудай чкадал тухвана. 18Гьанал Иса ва Адан къваларивай мад кьве кас хашуниз яна. Иса юкьва авай. 19ПилатӀа хашунал «Чувудрин Пачагь Назаретви Иса» кхьенвай кьул эцигун эмирна. 20Иса хашуниз ягъай чка шегьердин патав хьуниз килигна, а кхьинар гзаф чувудри кӀелнай. А кхьинарни чувуд, латин ва юнан чӀаларалди авунвай+.

21– «Чувудрин Пачагь» вучиз кхьенва? – лагьана чувудрин чӀехи хахамри ПилатӀаз. – «Ада „Зун Чувудрин Пачагь я“ лугьузвай», гьам кхьинни ая.

22– За кхьейди кхьена, – жаваб гана ПилатӀа.

23Иса хашуниз ягъай аскерри Адан аба чпин арада пайна. Абур кьуд кас авай. Исадин яргъи перем са цвални алачиз санлай хранвайди тир. 24Гьавиляй абуру перем къазун тавун кьетӀна ва, ам низ акъатдатӀа чирун патал, чип вегьена. Гьа икӀ аскерри Каламда кхьенвай ихьтин гафар кьилиз акъатдайвал авуна: «Абуру Зи пекер чпин арада пайна ва Зи перемдин паталай чип вегьена».

25Иса ягъай хашунин патав Адан диде, Адан дидевах, КӀулпӀасан паб тир Майрам ва Маждалдай тир Майрам акъвазнавай+. 26Исади, диде ва Вичин рикӀ алай тилмиз акъвазнаваз акурла, Вичин дидедиз лагьана:

– Ам Ви Хва я, диде+.

27Ахпа тилмиздиз лагьана:

– Ам ви диде я!

Гьа идалай кьулухъ а тилмизди Адан диде вичин кӀвализ хутахна.

Исадин кьиникь

(МатӀай 27:48-50; Мрк. 15:36-37; ЛукӀа 23:36)

28•Исадиз вири куьтягь хьанвайди чир хьана. Каламда кхьенвай гафар тамамдиз кьилиз акъатун патал, Ада лагьана:

– Заз яд кӀанзава.

29Анал цуру чехирдай ацӀанвай къаб алай. Аскерри мант цуру чехирда экъуьрна, ам иссуп лугьудай набататдин лашунал акьалжна, Исадин сивихъ тухвана. 30Цуру чехирдин дад акуна, Исади лагьана:

– Гила вири туькӀвена!

Кьил хуруз аватай Ада чан гана.

31Жуьмя тир. Гуьгъуьнин югъ Киш, гьакӀни чӀехи суварин югъ тирвиляй чувудрин гьакимриз хашуниз янавайбур хашарал аламукьна кӀанзавачир. Гьаниз килигна, абуру ПилатӀавай, хашуниз янавайбурун ажал фад алукьун патал, абурун кӀвачер яна хадай ва ахпа хашунилай ахлуддай ихтияр гун тӀалабна+. 32Гьа икӀ аскерри атана эвел Исадин са патай хашуниз янавайдан, ахпа муькуьдан зангар яна хана. 33Абур Исадин патав атайла, абуруз Адал чан аламачирди акуна, гьавиляй абуру Исадин зангар ханач. 34Амма абурун арадай са аскерди Исадин пакун тӀваларин арадиз жида сухна, анай гьасятда ивини яд авахьна+. 35И кар вичин вилералди акур касди тестикьарна. Ада вири авайвал лагьана, адаз вичи лугьузвайди гьакъикъат тирди чизва. Ада лугьунни куьне иман авун патал ийизвайди я+. 36Инал Каламда кхьенвай «Адан са кӀарабни ханач»+ лагьай гафар кьилиз акъатна+. 37Гьа идакай Каламдин маса чкадани лугьузва: «Чпи жида эцягъайдаз абур килигни ийида».

Иса рага атӀанвай сура тун

(МатӀай 27:57-61; Мрк. 15:42-47; ЛукӀа 23:50-56)

38•Идалай кьулухъ АриматӀайдай тир Юсуф Исадин мейит хашунилай алудна хутахдай ихтияр къачуз ПилатӀан патав атана. Юсуф Исадин тилмиз тир, амма ада, чувудрин кьиле авайбурухъай кичӀела, и кар чуьнуьхзавай. ПилатӀа адаз ихтияр гана. Гьа чӀавуз Юсуфа Исадин мейит хашунилай алудна, ам гваз хъфена+. 39Юсуфан патав Никъадимни атана. Ада виш гирванка кьван атир галай жуьреба-жуьре векьер-кьалар гъана. Ам са мус ятӀани Исадин патав йифиз атай гьа Никъадим тир+. 40Абуру Исадин тандал атирдин ни къвезвай шаршав алчудна. Кьейибур чувудри гьа и къайдада динжарда+. 41Ам хашуниз ягъай чкада багъ, багъдавай кьветӀе цӀийи сур авай. Ана икьван гагьда са мейитни эцигнавачир. 42КьветӀ патав хьуниз килигна, абур жуьмя йикъакай амаз Исадин мейит динжариз агакьна.

20

Исадал чан хтун

(МатӀай 28:1-8; Мрк. 16:1-8; ЛукӀа 24:1-12)

20^1•Гьафтедин сад лагьай юкъуз[*], Маждалдай тир Майрам йиф кумаз кьветӀел-сурал атана. Адаз кьветӀин сивел алай къван са патахъ ярхарнаваз жагъана+. 2Ада, чукурна фена, Симун-Петрудизни Исадин рикӀ алай маса тилмиздиз лагьана:

– Агъа кьветӀяй акъудна тухванва, Ам гьиниз авунатӀа чаз чидач+.

3Гьасятда Петруни муькуь тилмиз кьветӀин патав фена. 4Абуру кьведани санал зверна, амма муькуь тилмизди Петрудилай йигиндиз чукурзавай, гьакӀ хьайила ам фад атана. 5Ам кьветӀез гьахьнач. Алгъана килигайла, адаз ана авай кафанар акуна. 6-7Адан гуьгъуьнал алаз атай Симун-Петру кьветӀиз гьахьна. Адаз ана чкӀанвай шаршавар ва Исадин кьил кутӀунай ягълух акуна. Ягълух шаршаврикай чараз кӀватӀна маса чкадал алай. 8Сифте агакьай кьвед лагьай тилмизни кьветӀез гьахьна, гьадазни и кар акуна ва ам агъуна. 9Икьван чӀавалди абур Исадал кьейидалай кьулухъ чан хкведа лагьана Каламда кхьенвай гафарин гъавурда акьазвачир+. 10Ахпа тилмизар кӀвализ хъфена.

Майрамаз Иса акун

(МатӀай 28:9-10; Мрк. 16:9-11)

11•Майрам, лагьайтӀа, кьветӀин патав акъвазна шехьзавай. И арада ам алгъана[*] кьветӀиз килигайла, 12адаз ана виликдай Исадин мейит алай чкадал лацу пекер алаз ацукьнавай кьве малаик акуна, абурукай сад мейитдин кьил, муькуьдини кӀвачер хьайи чкайрал ацукьнавай+. 13Абуруни Майрамаз лагьана:

– Вун вучиз шехьзава?

– Инай ни ятӀани зи Агъа хутахнава, – жаваб гана ада, – Ам гьиниз авунатӀа, заз чизвач.

14ГьакӀ лагьана ам кьулухъ элкъвейла, адаз кӀвачел акъвазнавай са кас акуна, Ам Иса тир, амма икӀ тирди Майрамаз чир хьаначир+.

15– Вун вучиз шехьзава, я вах? – лагьана Исади. – Вун нихъ къекъвезва?

Ам ципицӀбан хьиз хьайи Майрама Исадиз лагьана:

– Агъа! Ам Вуна инай акъуднатӀа, Ам вутӀнатӀа, заз лагь. За Ам къахчуда+.

16– Майрам! – лагьана Исади.

Майрама, Исадихъ элкъвена «Раббуни» (чувуд чӀалал «я муаллим») лагьана.

17– Вуна Зун кьамир, ахъая, Зун гьеле Зи Бубадин патав хъфенвач, – лагьана Исади. – Вуна фена Зи стхайриз «Зун Зини куь Бубадин патав, Зини куь Аллагьдин патав хъфизва» лагь+.

18Маждалдай тир Майрама фена тилмизриз «Заз Ребби акуна» лагьана, хабар гана. Ада Исади вичиз вуч лагьанатӀа, вири абуруз ахъайна.

Тилмизриз Иса акун

(Марк 16:14-18; ЛукӀа 24:36-49)

19•Гьафтедин гьа сад лагьай йикъан няниз Исадин вири тилмизар санал кӀватӀ хьанвай. Чувудрин кьиле авайбурухъай кичӀела абуру ракни акьалнавай. Рак кӀеви тиртӀани, Иса атана, абурун юкьвал акъвазна.

– Квез хийирар хьуй, – лагьана Ада.

20ИкӀ лагьана, Ада абуруз Вичин гъилерални къвалал алай хирер къалурна. Ребби акурла, тилмизриз хвеши хьана. 21Исади абуруз кьвед лагьай гъилера лагьана:

– Квез хийирар хьуй! Зун Зи Бубади куь патав гьикӀ ракъурнаватӀа, Зани куьн дуьнья тирвал ракъурзава+.

22ИкӀ лагьана, Ада абуруз уф гана, лагьана:

– Пак Руьгь кьабула+. 23Нин гунагьрилай куьне гъил къахчуртӀа, гьадакай абур хкатда. Нин гунагьрилай гъил къахчун тавуртӀа, гьадак абур кумукьда+.

24Иса атайла, цӀикьвед илчидикай сад тир «Кьветхвер» лугьудай ТӀумай абурухъ галаз ина авачир+. 25Муькуь тилмизри адаз лагьана:

– Чаз Ребби акуна.

Амма ТӀумая лагьана:

– Заз Адан гъилерал михери авунвай хирер такуртӀа, а хирера за тӀуб тун тавуртӀа ва Адан къвалаз за гъил тавуртӀа, зун чӀалахъ жедач.

26Са гьафтедилай Исадин тилмизар мад гьа кӀвале кӀватӀ хъхьана. Абурухъ ТӀумайни галай. Рак агалнавай. Иса атана абурун юкьваз гьахьна.

– Квез хийирар хьуй! – лагьана Ада.

27Ахпа ТӀумаяз лагьана:

– Ви тӀуб Зав гице, килиг Зи Гъилериз; ви гъил гице, Зи къвалаз гъил ая; шак ийимир, иман ая.

28Адаз жаваб яз ТӀумая лагьана:

– Зи Ребби! Зи Аллагь!+

29Исади адаз лагьана:

– Вуна Зун акурла иман авуна. Такуна иман ийидайбур бахтаварар я!+

И ктабдин макьсад

30И ктабда кхьенвай керемат-ишарайрилай гъейри Исади Вичин тилмизрин вилик гьахьтин мадни гзаф крар къалурна+. 31За и ктаб, Иса Аллагьдин Хва ва Месигь тирдахъ куьне иман авун патал, кхьенвайди я. И кардихъ иман авуни квез эбеди уьмуьр гуда+.

21

Ирид тилмизни Иса

21^1Хьайи крарилай кьулухъ Тибердин вирин патав Иса мад Вичин тилмизрин вилик акъатна. Амни икӀ хьайи кар я:+
2Симун-Петру, «Кьветхвер» тӀвар алай ТӀумай, Галилейдин Кана шегьердай тир Натанаил, Зебедеян кьве хва ва мад кьве тилмиз вири санал алай+. 3Симун-Петруди абуруз лагьана:

– Зун вирел гъетер кьаз физва.

Абуру адаз «Чунни вахъ галаз къведа» лагьана. Фена абур луьткведа акьахна, амма а йифиз абуруз затӀни гьатнач. 4Пакама хьайила, вирин къерехдал Иса акъвазнавай; амма тилмизриз Иса чир хьанач+.

5– Аялар! – лагьана Исади. – Квев недай затӀ гвани?

Абуру Адаз «Ваъ» лагьана жаваб гана+.

6– Чил луьткведилай эрчӀи патаз вегь, гьанай квез гъетер гьатда, – лагьана Исади.

Абуру чил вегьена, амма абурувай ам акъудиз хьанач, вучиз лагьайтӀа чилина гъетер гзаф гьатнавай+. 7Гьа чӀавуз Исадин рикӀ алай тилмизди Симун-Петрудиз лагьана:

– Ам Ребби я.

Гъетер кьадайла, Симун-Петру кьецӀил тир. Ам Ребби я лагьай гафар ван хьайила, ада вичин винелай алукӀдай пекер алукӀна, циз хкадарна, къерехдихъ сирнавна+. 8Муькуь тилмизар луьткведа аваз къерехдиз хтана, ацӀай чилни абуру луьткведихъ галкӀурна чӀугуна. Абуру гъетер кьазвай чка къерехдивай яргъа авачир, авайди кьве виш кьуьнт тир. 9Луьткведай эвичӀайла, абуруз цӀай акуна, адал гъетер вегьенвай, патавни фу гвай.

10– Куьне гила кьунвай гъетерикайни са тӀимил гъетер гъваш, – лагьана Исади.

11Симун-Петруди, луьткведа акьахна, анай зурба гъетер авай чил акъудна чилел вегьена. Чилина вишни яхцӀурни цӀипуд гъед авайтӀани, ам пад хьанвачир.

12Исади абуруз лагьана:

– Ша, ацукьна неъ.

Ам Ребби тирди чир хьайи тилмизрикай садавайни рикӀна «Вун вуж я?» лагьана хабар кьаз хьанач. 13Исади, атана, фу къачуна, абуруз пайна, гъедни гьакӀ авуна. 14Гьа икӀ Иса, кьена чан хтайдалай кьулухъ, Вичин тилмизрин патав пуд лагьай гъилера атанвай+.

Иса ва Петру

15Исадини тилмизри фу тӀуьна куьтягьайла, Исади Симун-Петрудиз лагьана:

– Ягьядин Хва Симун, ваз Зун амай вирибурулайни гзаф кӀандани?

– Эхь, Ребби! – жаваб гана Петруди. – Заз Вун кӀандайди Ваз чизва.

– Зи кӀелер хуьх, – лагьана Исади.

16Кьвед лагьай гъилера Исади мад лагьана:

– Ягьядин хва Симун, ваз Зун кӀандани?

– Эхь, Ребби! – жаваб гана Петруди. – Заз Вун кӀандайди Ваз чизва.

– Зи хипер хуьх, – лагьана Исади+.

17Исади пуд лагьай гъилера лагьана:

– Ягьядин хва Симун, ваз Зун кӀандани?

Ада пуд лагьай гъилера «Ваз Зун кӀандани?» лагьана хабар кьазва лугьуз, Петрудин кефияр хана.

– Я Ребби! – лагьана ада. – Ваз вири чизва. Заз Вун кӀандайди Ваз чизва.

– Зи хипер хуьх, – лагьана Исади. – 18За ваз лап рикӀивай лугьузва: Вун жегьил тирла, жуван юкьва чӀул туна, кӀандай чкадиз фидай. Амма вун кьуьзуь хьайила, ви юкьва чӀул масада кутӀунда ва вуна куьмек кӀанз гъилер яргъи авурла, вун ваз такӀан чкадиз тухуда.

19И гафар лугьудайла, Адан фикирда Петруди Аллагьдин баркалла гьикӀ къалурдатӀа, яни Петрудин ажал гьихьтинди жедатӀа авай. И гафарилай гуьгъуьниз Исади Петрудиз лагьана:

– Зи гуьгъуьнаваз ша+.

Иса ва Адан рикӀ алай тилмиз

20Петру элкъвена килигайла, адаз чпин гуьгъуьна аваз Исадин рикӀ алай тилмиз къвезвайди акуна. Ам, Исади эхиримжи гъилера тилмизрихъ галаз нянин фу недайла, Исадив агатна «Я Агъа! Ваз хаинвал ийидайди вуж хьурай» лагьана хабар кьур гьа тилмиз тир+. 21Петрудиз ам акурла, ада Исадиз лагьана:

– Я Ребби! Бес и тилмиз гьикӀ хьурай?

22– Ваз адакай вуч ава? – лагьана Исади. – Белки, Заз ам, Зун элкъвена хкведалди, амукьна кӀанзава жеди. Вун Зи гуьгъуьна аваз ша!+

23И гафар ван хьайила, вирибуруз и тилмиз са чӀавузни рекьин тийидайди хьиз хьанай. Гьа икӀ а гафар тилмизрин сивера гьатна. Амма Исади а тилмиз рекьидач лагьайди тушир. Ада анжах лагьанай: «Ваз адакай вуч ава? Белки, Заз ам, Зун элкъвена хкведалди, амукьна кӀанзава жеди».

24И вири вакъиайрин шагьид хьайи гьа тилмизди и ктаб кхьена. Вири крар гьада кхьенвайвал хьайиди чаз чизва+. 25Исади мадни гзаф крар авуна: абурукай вирибурукай кхьейтӀа, за фикирзавайвал, а ктабар вири дуьньяда гьакьдачир+.

* 9:6 ЦуькӀуьн – тфу.

* 10:22 ЦӀийи хъувунин сувар – чувудри чпин душманривай-мажусийривай Аллагьдин КӀвал къахкъудайдай гуьгъуьниз ам цӀийи ва михьи хъувуниз, Аллагьдиз талукьарнавай сувар.

* 13:25 Алгъун – юкь агъузун.

* 20:1 Чувудри гьафтедин сад лагьай югъ гьяд яз гьисабзава.

* 20:11 Алгъун – юкь агъузун.

+ 1:1 Хьн. 1:1, Крм. 19:13, Ягь. 20:28, 1-Ягь. 5:20, ФпӀ. 2:6

+ 1:3 1-Кар. 8:6, Кал. 1:16, Чвд. 1:2

+ 1:4 Ягь. 5:26, Ягь. 11:25, 1-Ягь. 1:2, 1-Ягь. 5:11, Ягь. 8:12, Ягь. 9:5, Ягь. 12:46

+ 1:6 МатӀ. 3:1, Мрк. 1:4, ЛкӀ. 1:80, ЛкӀ. 3:2

+ 1:7 Ягь. 3:26, Ягь. 5:33, Ягь. 10:41, Ягь. 20:31, Кр. 19:4

+ 1:9 1-Птр. 2:9

+ 1:11 Ягь. 5:43

+ 1:12 МатӀ. 5:9, 1-Ягь. 3:1, 1-Ягь. 5:1, Рим. 8:14

+ 1:13 Ягь. 3:3, Якь. 1:18

+ 1:14 1-Ягь. 4:2, 2-Ягь. 1:7, 1-ТӀим. 3:16, Чвд. 2:14

+ 1:15 МатӀ. 3:11

+ 1:17 ККъ. 33:4, Ягь. 7:19, Ягь. 14:6

+ 1:18 Эхкъ. 33:20, Ягь. 6:46, 1-Ягь. 4:12, Кал. 1:15, 1-ТӀим. 6:16

• 1:19 МатӀ. 3:1-12, Мрк. 1:2-8, ЛкӀ. 3:15-17

+ 1:20 Кр. 13:25

+ 1:21 МатӀ. 17:12-13, ЛкӀ. 1:17, ККъ. 18:15, ККъ. 18:18-19

+ 1:29 Эхкъ. 12:3, Лв. 1:10, 1-Птр. 1:19, 1-Ягь. 2:2, 1-Ягь. 4:10

+ 1:31 ЛкӀ. 1:17
+ 1:32 МатӀ. 3:16, Мрк. 1:10, ЛкӀ. 3:22
+ 1:33 Кр. 1:5
+ 1:35 МатӀ. 11:2, Мрк. 2:18, ЛкӀ. 11:1
+ 1:36 Ягь. 1:29
+ 1:38 Ягь. 18:4, Ягь. 18:7

+ 1:40 МатӀ. 4:18-20, Мрк. 1:16-20, ЛкӀ. 5:2-11

+ 1:41 Ягь. 4:25

+ 1:42 МатӀ. 16:18, Мрк. 3:16, ГлтӀ. 1:18, 1-Кар. 1:12

+ 1:44 Ягь. 12:21

+ 1:45 Ягь. 21:2, ККъ. 18:15, ЛкӀ. 24:27, МатӀ. 2:23, ЛкӀ. 2:39

+ 1:47 Рим. 9:6
+ 1:49 МатӀ. 27:11, МатӀ. 27:42, Ягь. 11:27
+ 1:51 Хьн. 28:12,
+ 2:1 Ягь. 4:46, Ягь. 21:2

+ 2:4 Мрк. 14:41, Ягь. 7:6, Ягь. 7:30, Ягь. 8:20, Ягь. 13:1

+ 2:6 Ягь. 3:25

+ 2:12 Мрк. 3:31, Мрк. 6:3, Ягь. 7:3, Кр. 1:14, 1-Кар. 9:5, ГлтӀ. 1:19

• 2:13 МатӀ. 21:12-13, Мрк. 11:15-17, ЛкӀ. 19:45-46

+ 2:13 ККъ. 16:1, ККъ. 16:16, Ягь. 6:4, Ягь. 11:55

+ 2:16 ЛкӀ. 2:49

+ 2:18 Ягь. 4:48, Ягь. 6:30, 1-Кар. 1:22

+ 2:19 Мрк. 8:31, Мрк. 14:58, Мрк. 15:29, Ягь. 10:18

+ 2:22 ЛкӀ. 24:8, Ягь. 12:16
+ 2:23 Ягь. 11:45
+ 3:1 Ягь. 7:50, Ягь. 19:39

+ 3:5 Мрк. 16:16, Кр. 2:38, МатӀ. 5:20, 1-Кар. 15:50

+ 3:13 Ягь. 6:38, 1-Кар. 15:47, Эф. 4:9

+ 3:14 Кьрм. 21:9, Ягь. 8:28, Ягь. 12:32

+ 3:16 Рим. 5:8, Эф. 2:4, 1-Ягь. 3:1, 1-Ягь. 4:10

+ 3:17 Ягь. 8:15, Ягь. 12:47
+ 3:18 Мрк. 16:16
+ 3:19 Ягь. 1:4, Ягь. 8:12, Ягь. 7:7
+ 3:20 Эф. 5:13
+ 3:22 Ягь. 4:1-2
+ 3:24 МатӀ. 11:2, Мрк. 6:17-18, ЛкӀ. 3:19-20
+ 3:25 Ягь. 2:6
+ 3:26 Ягь. 1:7, Ягь. 5:33
+ 3:27 1-Кар. 4:7
+ 3:28 Мрк. 1:2, Ягь. 1:20

+ 3:29 МатӀ. 9:15, МатӀ. 25:1-13, Крм. 19:7, Крм. 21:2, МатӀ. 9:15, Мрк. 2:19

+ 3:33 Ягь. 8:26
+ 3:35 МатӀ. 3:17, МатӀ. 17:5, Ягь. 5:20
+ 3:36 Ягь. 5:24, Ягь. 6:40, 1-Ягь. 5:12-13
+ 4:2 Ягь. 3:22
+ 4:3 Ягь. 2:11-12
+ 4:4 ЛкӀ. 9:52-53
+ 4:5 Хьн. 33:19, Хьн. 48:22
+ 4:14 Ягь. 7:38
+ 4:19 Ягь. 9:20

+ 4:20 Хьн. 12:6-7, Хьн. 33:18, ККъ. 11:29, ККъ. 27:12, ККъ. 12:5

+ 4:22 Кр. 13:23, Рим. 3:1-2
+ 4:23 Рим. 8:15, Эф. 6:18,
+ 4:24 2-Кар. 3:17
+ 4:25 Ягь. 1:41, МатӀ. 11:2, ККъ. 18:18
+ 4:26 Ягь. 9:37

+ 4:34 ККъ. 8:3, Ягь. 5:30, Ягь. 6:38, Ягь. 9:4, Ягь. 14:31

+ 4:35 МатӀ. 9:38, ЛкӀ. 10:2
+ 4:36 1-Кар. 3:6-9
+ 4:42 Ягь. 1:29, 1-Ягь. 4:14
+ 4:44 МатӀ. 13:57, Мрк. 6:4, ЛкӀ. 4:24
+ 4:45 Ягь. 2:23
+ 4:46 Ягь. 2:1, Ягь. 21:2, Ягь. 2:12
+ 4:48 Ягь. 2:18, Ягь. 6:30, 1-Кар. 1:22
+ 4:53 МатӀ. 8:13, Кр. 16:34, Кр. 18:8
+ 4:54 Ягь. 2:11
+ 5:8 МатӀ. 9:6-7, Мрк. 2:11, ЛкӀ. 5:24
+ 5:10 Эхкъ. 20:10,
+ 5:16 Ягь. 15:20
+ 5:18 Ягь. 7:1, ФпӀ. 2:6

+ 5:20 МатӀ. 3:17, МатӀ. 17:5, Ягь. 3:35, Ягь. 10:17, Ягь. 15:9, Ягь. 17:26

+ 5:21 Рим. 8:11, 1-Кар. 15:45

+ 5:22 Ягь. 17:2, Кр. 10:42

+ 5:23 МатӀ. 10:40, ЛкӀ. 10:16, Ягь. 13:20, Ягь. 15:23

+ 5:24 Ягь. 3:36, Ягь. 6:40, Ягь. 20:31, 1-Ягь. 5:9-13, 1-Ягь. 3:14

+ 5:25 МатӀ. 27:52-53, Эф. 2:1, Эф. 2:5

+ 5:26 Ягь. 1:4, Ягь. 11:25, 1-Ягь. 1:2, 1-Ягь. 5:11

+ 5:28 Ягь. 11:25, Ягь. 11:43
+ 5:30 Мрк. 14:36, Ягь. 6:38, Ягь. 8:16
+ 5:31 Ягь. 8:13
+ 5:33 Ягь. 1:7, Ягь. 3:26, Ягь. 10:41
+ 5:35 МатӀ. 5:16, 2-Птр. 1:19
+ 5:36 Ягь. 8:18, Ягь. 10:25, 1-Ягь. 5:9
+ 5:39 ЛкӀ. 24:27
+ 5:41 1-Сал. 2:6

+ 5:43 Ягь. 10:25, Ягь. 12:12, Ягь. 1:11, Ягь. 3:11-12

+ 5:44 Ягь. 12:43

+ 5:46 Кьрм. 21:9, ККъ. 28:15

• 6:1 МатӀ. 14:13-21, Мрк. 6:30-44, ЛкӀ. 9:10-17

+ 6:4 Эхкъ. 12:1-30, ККъ. 16:1, ККъ. 16:16, Ягь. 2:13, Ягь. 11:55

+ 6:5 Ягь. 1:44,
+ 6:8 Ягь. 1:40, Ягь. 1:44
+ 6:11 МатӀ. 15:36
+ 6:14 МатӀ. 11:2-3, Ягь. 4:25, Ягь. 11:27
• 6:16 МатӀ. 14:22-27, Мрк. 6:45-52
+ 6:29 1-Ягь. 3:23

+ 6:30 МатӀ. 12:38, Ягь. 2:18, Ягь. 4:48, 1-Кар. 1:22

+ 6:31 Эхкъ. 16:15, Кьрм. 11:7-9,
+ 6:34 Ягь. 4:15
+ 6:35 Ягь. 4:14, Ягь. 7:37
+ 6:37 Ягь. 17:6

+ 6:38 Ягь. 3:13, 1-Кар. 15:47, Мрк. 14:36, Ягь. 5:30

+ 6:39 МатӀ. 18:14, Ягь. 10:28-29
+ 6:40 Ягь. 3:35, Ягь. 5:24, 1-Ягь. 5:12-13
+ 6:42 МатӀ. 13:55
+ 6:44 Ягь. 12:32
+ 6:46 Эхкъ. 33:20, МатӀ. 11:27, Ягь. 1:18
+ 6:51 Ягь. 3:13, МатӀ. 26:26-28

+ 6:53 Мрк. 14:22-24, 1-Кар. 10:16, 1-Кар. 11:27

+ 6:56 Ягь. 15:4-5, 1-Ягь. 3:24
+ 6:62 Мрк. 16:19, ЛкӀ. 24:51, Кр. 1:9
+ 6:63 2-Кар. 3:6
+ 6:64 Ягь. 13:11
+ 6:69 Мрк. 1:24
+ 6:70 Ягь. 13:2, Ягь. 13:27
+ 6:71 Ягь. 18:2-3
+ 7:1 Ягь. 5:18, Ягь. 8:37, Ягь. 11:53
+ 7:2 Лв. 23:34, ККъ. 16:13-15

+ 7:3 Мрк. 3:31, Мрк. 6:3, Ягь. 2:12, Кр. 1:14, 1-Кар. 9:5, ГлтӀ. 1:19

+ 7:6 Мрк. 14:41, Ягь. 2:4, Ягь. 8:20, Ягь. 13:1

+ 7:7 Ягь. 15:18, Ягь. 3:19
+ 7:13 Ягь. 19:38
+ 7:16 Ягь. 8:28, Ягь. 12:49, Ягь. 14:10
+ 7:18 Ягь. 5:41, Ягь. 8:50
+ 7:19 ККъ. 33:4, Ягь. 1:17
+ 7:20 Мрк. 3:22, Ягь. 8:48, Ягь. 10:20
+ 7:23 МатӀ. 12:2, Ягь. 5:16
+ 7:24 Ягь. 8:15
+ 7:27 Ягь. 8:14, Ягь. 9:29, Ягь. 19:9
+ 7:29 МатӀ. 11:27, Ягь. 8:55

+ 7:30 Ягь. 10:39, Мрк. 14:41, Ягь. 2:4, Ягь. 7:6, Ягь. 8:20, Ягь. 13:1

+ 7:31 Ягь. 8:30
+ 7:33 Мрк. 14:7, Ягь. 14:19, Ягь. 16:5
+ 7:34 Ягь. 8:21-22, Ягь. 13:33

+ 7:37 Лв. 23:36, Кьрм. 29:35, МатӀ. 11:28, МатӀ. 5:6, Ягь. 4:14, Ягь. 6:35

+ 7:39 Кр. 2:4
+ 7:40 ККъ. 18:15, ККъ. 18:18-19, Ягь. 1:21
+ 7:42 МатӀ. 2:1, ЛкӀ. 2:4-7
+ 7:43 Ягь. 9:16, Ягь. 10:19
+ 7:48 1-Кар. 1:20, 1-Кар. 2:8
+ 7:50 Ягь. 3:1, Ягь. 19:39
+ 7:51 Кьрм. 35:30, ККъ. 17:6, ККъ. 19:15
+ 8:5 Лв. 20:10, ККъ. 22:22-24,
+ 8:6 ЛкӀ. 11:54, ЛкӀ. 20:20
+ 8:7 ККъ. 17:7, Рим. 2:1, Рим. 2:22
+ 8:11 Ягь. 5:14

+ 8:12 ЛкӀ. 2:30, Ягь. 1:4, Ягь. 1:9, Ягь. 12:35

+ 8:13 Ягь. 5:31
+ 8:14 Ягь. 13:3, Ягь. 16:28, Ягь. 7:27
+ 8:15 Ягь. 3:17, Ягь. 7:24, Ягь. 12:47
+ 8:16 Ягь. 5:30, Ягь. 16:32
+ 8:17 Кьрм. 35:30, ККъ. 17:6, ККъ. 19:15
+ 8:18 Ягь. 5:36, 1-Ягь. 5:9
+ 8:19 МатӀ. 11:27, Ягь. 16:3

+ 8:20 Мрк. 14:41, Ягь. 2:4, Ягь. 7:6, Ягь. 13:1

+ 8:21 Ягь. 7:34-35, Ягь. 13:33
+ 8:23 1-Ягь. 4:5, Ягь. 17:14
+ 8:26 Ягь. 15:15, Ягь. 3:33

+ 8:28 Кьрм. 21:9, Ягь. 3:14, Ягь. 12:32, Ягь. 5:30, Ягь. 7:16

+ 8:29 Ягь. 4:34, Ягь. 6:38

+ 8:30 Ягь. 7:31

+ 8:32 Якь. 2:12, 1-Птр. 2:16, Рим. 6:18, 1-Кар. 7:22, 2-Кар. 3:17, ГлтӀ. 5:1

+ 8:33 МатӀ. 3:9
+ 8:34 2-Птр. 2:19, Рим. 6:16-20, ТӀитӀ. 3:3
+ 8:35 Хьн. 21:10, ГлтӀ. 4:30
+ 8:37 Ягь. 5:18, Ягь. 7:1, Ягь. 11:53
+ 8:39 ЛкӀ. 19:9
+ 8:41 ККъ. 32:6,

+ 8:44 1-Ягь. 3:8, 1-Ягь. 3:10, 1-Ягь. 3:12, Хьн. 3:4, 2-Кар. 11:3, Крм. 12:9

+ 8:48 Мрк. 3:22, Ягь. 7:20
+ 8:49 Ягь. 5:23
+ 8:50 Ягь. 5:41, Ягь. 7:18
+ 8:51 Ягь. 5:24, Ягь. 11:26

+ 8:54 Чвд. 5:5, Ягь. 17:1, Кр. 3:13, 2-Птр. 1:17

+ 8:55 Ягь. 7:28-29
+ 8:56 МатӀ. 13:17, ЛкӀ. 17:22
+ 8:59 Ягь. 10:31
+ 9:2 Эхкъ. 20:5,
+ 9:4 Ягь. 4:34, Ягь. 11:9, Ягь. 12:35
+ 9:5 Ягь. 1:4, Ягь. 8:12, Ягь. 12:46
+ 9:6 Мрк. 7:33, Мрк. 8:23
+ 9:7 ЛкӀ. 13:4
+ 9:14 Ягь. 5:9

+ 9:16 Эхкъ. 20:8-10, Кьрм. 15:32-36, Ягь. 7:43, Ягь. 10:19

+ 9:17 Ягь. 4:19, Ягь. 6:14
+ 9:22 Ягь. 7:13, Ягь. 12:42, Ягь. 16:2
+ 9:29 Ягь. 7:27, Ягь. 8:14
+ 9:37 Ягь. 4:26
+ 9:40 Рим. 2:19
+ 9:41 Ягь. 15:22, Якь. 4:17
+ 10:6 Мрк. 6:52, Мрк. 8:17
+ 10:11 Чвд. 13:20, Ягь. 15:13, 1-Ягь. 3:16
+ 10:12 МатӀ. 7:15, Кр. 20:29
+ 10:15 МатӀ. 11:27
+ 10:16 Ягь. 11:52, ЛкӀ. 12:32
+ 10:17 МатӀ. 3:17, Ягь. 5:20
+ 10:18 Ягь. 2:19
+ 10:19 Ягь. 7:43, Ягь. 9:16
+ 10:20 Мрк. 3:22, Ягь. 7:20, Ягь. 8:48,
+ 10:21 Эхкъ. 4:11,
+ 10:23 Кр. 3:11, Кр. 5:12
+ 10:24 МатӀ. 26:63, Ягь. 1:24-25, Ягь. 1:41
+ 10:25 Ягь. 5:36
+ 10:28 Ягь. 3:16, Ягь. 17:12
+ 10:30 Ягь. 17:11
+ 10:31 Ягь. 8:59
+ 10:33 Лв. 24:16, МатӀ. 9:3
+ 10:36 Ягь. 3:17, Мрк. 2:7, Мрк. 14:64
+ 10:38 Ягь. 14:10
+ 10:39 ЛкӀ. 4:30, Ягь. 7:30
+ 10:40 Ягь. 1:28
+ 10:41 Ягь. 1:7, Ягь. 3:26, Ягь. 5:33
+ 10:42 Ягь. 7:31
+ 11:1 ЛкӀ. 10:38-39
+ 11:2 Ягь. 12:3
+ 11:8 Ягь. 8:59, Ягь. 10:31
+ 11:9 Ягь. 9:4, Ягь. 12:35
+ 11:11 МатӀ. 9:24, Мрк. 5:39,

+ 11:16 МатӀ. 10:3, Мрк. 3:18, ЛкӀ. 6:15, Ягь. 14:5, Ягь. 20:24, Ягь. 21:2, Кр. 1:13, Ягь. 13:37

+ 11:24 ЛкӀ. 14:14, Ягь. 5:29, Ягь. 6:39

+ 11:25 Ягь. 1:4, Ягь. 5:26, 1-Ягь. 1:2, 1-Ягь. 5:11

+ 11:26 Ягь. 5:24, Ягь. 8:51

+ 11:27 МатӀ. 11:2, Ягь. 1:49, МатӀ. 16:16, Мрк. 8:29

+ 11:35 ЛкӀ. 19:41
+ 11:37 Ягь. 9:6-7
+ 11:38 МатӀ. 27:60
+ 11:41 Ягь. 17:1
+ 11:42 Ягь. 3:17
+ 11:43 Ягь. 5:28
+ 11:44 Ягь. 5:28

• 11:45 МатӀ. 26:1-5, Мрк. 14:1-22, ЛкӀ. 22:1-2

+ 11:45 Ягь. 2:23
+ 11:50 Ягь. 18:14
+ 11:51 Мрк. 10:45
+ 11:52 Ягь. 10:16, 1-Ягь. 2:2

+ 11:53 Мрк. 14:1, Ягь. 5:18, Ягь. 7:1, Ягь. 8:37

+ 11:55 Эхкъ. 12:1-30, ККъ. 16:1, ККъ. 16:16, Ягь. 2:13, Ягь. 6:4,

+ 11:57 Ягь. 7:11

• 12:1 МатӀ. 26:6-13, Мрк. 14:3-9, ЛкӀ. 7:36-50

+ 12:1 Эхкъ. 12:1-30, Ягь. 11:55, МатӀ. 21:17, Ягь. 11:1, Ягь. 11:18

+ 12:2 ЛкӀ. 10:38
+ 12:3 Ягь. 11:2
+ 12:6 Ягь. 13:29
+ 12:8 ККъ. 15:11
+ 12:9 Ягь. 11:44

• 12:12 МатӀ. 21:4-9, Мрк. 11:7-10, ЛкӀ. 19:35-38

+ 12:15 МатӀ. 21:4-5
+ 12:16 Ягь. 2:22
+ 12:19 Ягь. 11:47-48
+ 12:21 Ягь. 1:44
+ 12:23 Ягь. 2:4, Ягь. 17:1
+ 12:24 1-Кар. 15:36
+ 12:25 МатӀ. 10:39, ЛкӀ. 14:26
+ 12:27 Мрк. 14:34, Ягь. 13:21
+ 12:28 Мрк. 1:11, Мрк. 9:7
+ 12:29 Кр. 23:9
+ 12:30 Ягь. 11:42
+ 12:31 Ягь. 16:11, 2-Кар. 4:4, Кал. 2:15

+ 12:32 Кьрм. 21:9, Ягь. 3:14, Ягь. 8:28, Ягь. 6:44

+ 12:33 Ягь. 18:32

+ 12:35 Ягь. 1:4, Ягь. 8:12, Эф. 5:8, Ягь. 9:4, Ягь. 11:9, 1-Ягь. 1:6

+ 12:36 ЛкӀ. 16:8, 1-Сал. 5:5
+ 12:38 Рим. 10:16
+ 12:40 МатӀ. 13:15, Мрк. 4:12, Кр. 28:27
+ 12:42 Ягь. 3:1, Ягь. 9:22, Ягь. 16:2
+ 12:43 Ягь. 5:44
+ 12:44 МатӀ. 10:40, Ягь. 13:20, Ягь. 14:1
+ 12:45 Ягь. 14:9
+ 12:46 Ягь. 1:4, Ягь. 8:12, Ягь. 9:5
+ 12:47 Ягь. 3:17, Ягь. 4:42, Ягь. 8:15
+ 12:48 ККъ. 18:19

+ 13:1 Эхкъ. 12:1-30, Ягь. 12:1, Мрк. 14:41, Ягь. 2:4, Ягь. 7:6, Ягь. 8:20

+ 13:2 Ягь. 6:70

+ 13:3 МатӀ. 11:27, Ягь. 17:2, Ягь. 8:14, Ягь. 16:28

+ 13:5 МатӀ. 20:28, ЛкӀ. 22:27

+ 13:8 1-Кар. 6:11, Эф. 5:26, ТӀитӀ. 3:5, Чвд. 10:22

+ 13:10 Ягь. 15:3

+ 13:11 Ягь. 6:64, Ягь. 18:2

+ 13:13 МатӀ. 7:22, МатӀ. 23:8, ЛкӀ. 6:46, ФпӀ. 2:11

+ 13:14 1-ТӀим. 5:10
+ 13:15 1-Птр. 2:21
+ 13:16 ЛкӀ. 6:40, Ягь. 15:20

+ 13:17 МатӀ. 24:46, ЛкӀ. 11:28, Якь. 1:22, Рим. 2:13

• 13:18 МатӀ. 26:21-25, Мрк. 14:18-21, ЛкӀ. 22:21-23

+ 13:18 Ягь. 6:70,
+ 13:19 Мрк. 13:23, Ягь. 14:29, Ягь. 16:4
+ 13:20 МатӀ. 10:40, ЛкӀ. 10:16, Ягь. 12:44
+ 13:21 Мрк. 14:34, Ягь. 12:27

+ 13:23 Ягь. 19:26, Ягь. 20:2, Ягь. 21:7, Ягь. 21:20

+ 13:29 Ягь. 12:6
+ 13:31 1-Птр. 4:11
+ 13:32 Ягь. 17:1, Ягь. 17:5
+ 13:33 Ягь. 7:34, Ягь. 8:21

+ 13:34 1-Ягь. 2:7-8, 1-Ягь. 3:11, 2-Ягь. 1:5, Лв. 19:18, Ягь. 15:12

• 13:36 МатӀ. 26:31-35, Мрк. 14:27-31, ЛкӀ. 22:31-34

+ 13:37 Ягь. 11:16, Ягь. 21:19
+ 13:38 Ягь. 18:27
+ 14:1 Ягь. 12:44
+ 14:3 Ягь. 14:1, 1-Сал. 4:17
+ 14:5 Ягь. 11:16
+ 14:6 Ягь. 1:17, Ягь. 11:25, Чвд. 10:20
+ 14:8 Ягь. 1:43, Ягь. 12:21
+ 14:9 Ягь. 12:45
+ 14:10 Ягь. 10:38
+ 14:11 Ягь. 5:36
+ 14:12 Ягь. 8:14, Ягь. 13:3, Ягь. 16:28

+ 14:14 МатӀ. 7:7-8, Мрк. 11:24, Ягь. 15:16, Ягь. 16:23, 1-Ягь. 3:22

+ 14:15 МатӀ. 28:20, 1-Ягь. 5:3, 2-Ягь. 1:6, Рим. 13:10

+ 14:16 Ягь. 15:26, Ягь. 16:13
+ 14:17 1-Кар. 2:14, Кр. 2:4
+ 14:19 Ягь. 7:33
+ 14:21 Ягь. 16:27
+ 14:22 ЛкӀ. 6:16, Кр. 1:13
+ 14:23 Крм. 3:20

+ 14:26 Ягь. 15:26, Ягь. 16:13, 1-Кар. 2:10, 1-Ягь. 2:20, ЛкӀ. 24:49

+ 14:27 ФпӀ. 4:7, Кал. 3:15

+ 14:28 Ягь. 14:1-2, 1-Кар. 11:3, 1-Кар. 15:24

+ 14:29 Мрк. 13:23, Ягь. 13:19
+ 14:30 Ягь. 12:31, Эф. 2:2
+ 15:2 МатӀ. 3:10, МатӀ. 7:19
+ 15:3 Ягь. 13:10
+ 15:4 1-Ягь. 2:6

+ 15:5 Рим. 11:17, Ягь. 6:56, 1-Ягь. 3:24, Мрк. 4:20

+ 15:6 МатӀ. 13:42
+ 15:7 Ягь. 14:14
+ 15:9 МатӀ. 3:17, Ягь. 5:20

+ 15:11 Ягь. 3:29, Ягь. 16:24, Ягь. 17:13, 1-Ягь. 1:4, 2-Ягь. 1:12

+ 15:12 Ягь. 13:34

+ 15:13 Ягь. 10:11, 1-Ягь. 3:16, Рим. 5:7-8, Эф. 5:2

+ 15:14 Мрк. 3:35

+ 15:15 Ягь. 3:32, Ягь. 8:26

+ 15:16 МатӀ. 7:7-8, Мрк. 11:24, Ягь. 14:14, Ягь. 16:23

+ 15:17 1-Ягь. 2:7, 1-Ягь. 3:11, 2-Ягь. 1:5
+ 15:18 Мрк. 13:13, Ягь. 7:7, 1-Ягь. 3:13
+ 15:19 Ягь. 8:23, Ягь. 17:14

+ 15:20 МатӀ. 10:24, ЛкӀ. 6:40, Ягь. 13:16, Ягь. 5:16, 1-Кар. 4:12, 2-Кар. 4:9, 1-Сал. 2:15, 2-ТӀим. 3:12

+ 15:22 Ягь. 9:41
+ 15:23 Ягь. 5:23
+ 15:24 Ягь. 7:31, Ягь. 10:37

+ 15:26 Ягь. 14:17, Ягь. 16:13, Кр. 5:32, 1-Ягь. 5:6-8

+ 15:27 ЛкӀ. 24:48, Ягь. 19:35, Кр. 1:8

+ 16:2 Ягь. 9:22, Ягь. 12:42, Кр. 8:1, Кр. 9:1, Кр. 26:9

+ 16:3 Ягь. 18:19
+ 16:4 Мрк. 13:23, Ягь. 13:19, Ягь. 14:29
+ 16:5 Ягь. 7:33, Ягь. 14:12
+ 16:7 Ягь. 15:26
+ 16:9 Ягь. 8:24
+ 16:11 Ягь. 12:31, Кал. 2:15

+ 16:13 Ягь. 14:17, Ягь. 15:26, 1-Ягь. 2:20, 1-Кар. 2:10

+ 16:15 Ягь. 17:10
+ 16:16 Ягь. 7:33
+ 16:20 МатӀ. 9:15
+ 16:22 2-Кар. 6:10

+ 16:23 МатӀ. 7:7-8, Мрк. 11:24, Ягь. 14:14, Ягь. 15:16

+ 16:24 Ягь. 3:29, Ягь. 15:11, Ягь. 17:13, 2-Ягь. 1:12

+ 16:25 Мрк. 8:32
+ 16:27 Ягь. 14:21
+ 16:28 Ягь. 8:14, Ягь. 13:3
+ 16:30 Ягь. 2:24-25
+ 16:32 МатӀ. 26:31, Мрк. 14:27, Ягь. 8:16

+ 16:33 Ягь. 14:27, Кал. 3:15, Рим. 8:37, Крм. 3:21

+ 17:1 Ягь. 11:41, Ягь. 2:4, Ягь. 12:23, Ягь. 8:54, Ягь. 13:32

+ 17:2 МатӀ. 28:18, Ягь. 5:22, Ягь. 13:3
+ 17:5 Ягь. 1:1-2
+ 17:8 Ягь. 6:69
+ 17:9 ЛкӀ. 22:32
+ 17:10 Ягь. 16:15,
+ 17:11 Ягь. 10:30
+ 17:12 2-Сал. 3:3, Ягь. 13:2, Ягь. 10:28

+ 17:13 Ягь. 3:29, Ягь. 15:11, Ягь. 16:24, 2-Ягь. 1:12

+ 17:14 Ягь. 8:23, Ягь. 15:19
+ 17:15 МатӀ. 6:13
+ 17:18 Ягь. 20:21
+ 17:22 Рим. 8:30
+ 17:24 Ягь. 14:3
+ 17:25 Ягь. 8:55, Ягь. 10:15
+ 17:26 МатӀ. 3:17, Ягь. 5:20

• 18:1 МатӀ. 26:47-56, Мрк. 14:43-50, ЛкӀ. 22:47-53

+ 18:1 МатӀ. 26:36
+ 18:2 ЛкӀ. 22:39
+ 18:3 Кр. 1:16
+ 18:4 Ягь. 13:1, Ягь. 1:38, Ягь. 20:15
+ 18:9 Ягь. 17:12
+ 18:10 ЛкӀ. 22:38
+ 18:11 Мрк. 10:38, Мрк. 14:36

• 18:12 МатӀ. 26:57-58, Мрк. 14:53-54, ЛкӀ. 22:54

+ 18:13 ЛкӀ. 3:2, Кр. 4:6

+ 18:14 Ягь. 11:50

• 18:16 МатӀ. 26:69-70, Мрк. 14:66-68, ЛкӀ. 22:55-57

• 18:19 МатӀ. 26:59-66, Мрк. 14:55-64, ЛкӀ. 22:66-71

+ 18:20 Ягь. 7:26
+ 18:22 Кр. 23:2, Кр. 23:4
+ 18:26 Ягь. 18:10

+ 18:27 МатӀ. 26:64, Мрк. 14:72, ЛкӀ. 22:60, Ягь. 13:38

• 18:28 МатӀ. 27:1-2, МатӀ. 27:11-14, Мрк. 15:1-5, ЛкӀ. 23:1-5

+ 18:28 Кр. 10:28, ККъ. 16:1

+ 18:29 ЛкӀ. 3:1, ЛкӀ. 13:1, Кр. 3:13, Кр. 4:27, 1-ТӀим. 6:13

+ 18:32 Мрк. 10:33, Ягь. 12:33
+ 18:33 МатӀ. 2:2
+ 18:36 Ягь. 8:23, Ягь. 17:14
+ 18:37 Ягь. 3:11, 1-Ягь. 4:6
+ 18:38 ЛкӀ. 23:41, Чвд. 4:15
+ 18:39 Мрк. 15:6-7

• 19:1 МатӀ. 27:15-31, Мрк. 15:6-20, ЛкӀ. 23:13-25

+ 19:4 ЛкӀ. 23:41, Чвд. 4:15
+ 19:7 Ягь. 10:36, Лв. 24:16
+ 19:9 Кр. 8:32-33
+ 19:11 Ягь. 18:2, Ягь. 18:14
+ 19:12 Кр. 3:13

• 19:17 МатӀ. 27:32-44, Мрк. 15:21-32, ЛкӀ. 23:26-43

+ 19:20 Чвд. 13:12
+ 19:25 ЛкӀ. 24:18, ЛкӀ. 8:2
+ 19:26 Ягь. 13:23

• 19:28 МатӀ. 27:45-56, Мрк. 15:33-41, ЛкӀ. 23:44-49

+ 19:31 ККъ. 21:23,

+ 19:34 1-Ягь. 5:6

+ 19:35 Ягь. 15:27, Кр. 1:8, 1-Ягь. 1:1-3, Крм. 1:2

+ 19:36ЭхкъечӀун 12:46.

+ 19:36 Эхкъ. 12:46, Кьрм. 9:12, МатӀ. 1:23, МатӀ. 21:4, МатӀ. 26:56

• 19:38 МатӀ. 27:57-61, Мрк. 15:42-47, ЛкӀ. 23:50-56

+ 19:38 Ягь. 7:13
+ 19:39 Ягь. 3:1, Ягь. 7:50, МатӀ. 2:11
+ 19:40 Ягь. 11:44

• 20:1 МатӀ. 28:1-10, Мрк. 16:1-8, ЛкӀ. 24:1-12

+ 20:1 ЛкӀ. 8:2
+ 20:2 Ягь. 13:23
+ 20:9 ЛкӀ. 24:27
• 20:11 Мрк. 16:9-11
+ 20:12 ЛкӀ. 24:4, Кр. 1:10
+ 20:14 ЛкӀ. 24:16, ЛкӀ. 24:31, Ягь. 21:4
+ 20:15 Ягь. 1:38, Ягь. 18:4
+ 20:17 МатӀ. 28:10, Рим. 8:29, Чвд. 2:11

• 20:19 МатӀ. 28:16-20, Мрк. 16:14-18, ЛкӀ. 24:36-49

+ 20:21 Ягь. 17:18
+ 20:22 Хьн. 2:7
+ 20:23 МатӀ. 16:19, МатӀ. 18:18
+ 20:24 Ягь. 11:16
+ 20:28 Ягь. 1:1, 1-Ягь. 5:20, ФпӀ. 2:6
+ 20:29 Мрк. 15:32, 1-Птр. 1:8
+ 20:30 Ягь. 21:25

+ 20:31 МатӀ. 14:33, ЛкӀ. 1:35, Ягь. 1:7, Кр. 19:4, Ягь. 3:14-15, 1-Ягь. 5:13

+ 21:1 Ягь. 6:1

+ 21:2 Ягь. 11:16, Ягь. 14:5, Ягь. 20:24, Ягь. 1:45, Ягь. 2:1, МатӀ. 4:21, ЛкӀ. 5:10

+ 21:4 ЛкӀ. 24:16, ЛкӀ. 24:31, Ягь. 20:14
+ 21:5 ЛкӀ. 24:41
+ 21:6 ЛкӀ. 5:4
+ 21:7 Ягь. 13:23
+ 21:14 Ягь. 20:19, Ягь. 20:26
+ 21:16 Кр. 20:28, 1-Птр. 5:1
+ 21:19 Ягь. 13:37, 2-Птр. 1:14
+ 21:20 Ягь. 13:23, Ягь. 13:25
+ 21:22 МатӀ. 16:27, Мрк. 9:1
+ 21:24 Ягь. 15:27, 3-Ягь. 1:12
+ 21:25 Ягь. 20:30

+ https://ibt.org.ru/ebook?id=LEZ

Пак Каламдин ктабар

Пак Каламдин ктабар

1. Сифтегьан Икьрардин ктабар

2. ЦӀийи Икьрардин ктабар

Агъадихъ Пак Каламдик акатзавай ктабрин сиягьар урус чӀалалди ва лезги чӀалалди пуд жуьреда гузва:

Сифтегьан Икьрардин ктабар

Урус | Лезги тамам жуьре | Лезги куьруь жуьре | Лезги атӀай жуьре
Бытие | Хьунухь | Хьунухь | Хьн.
Исход | ЭхкъечӀун | ЭхкъечӀун | Эхкъ.
Левит | Леви | Леви | Лв.
Числа | Кьурумда | Кьурумда | Кьрм.
Второзаконие | Киххьей Къанун | Киххьей Къанун | ККъ.
Книга Иисуса Навина | Нунан хва Шуаякай ктаб | Нунан хва Шуай | Шй.
Книга Судей израилевых | Гьакимрикай ктаб | Гьакимар | Гьк.
Книга Руфь | Рутакай ктаб | Рут | Рт.
Первая книга Царств | Пачагьрикай сад лагьай ктаб | 1-Пачагьар | 1-Пч.
Вторая книга Царств | Пачагьрикай кьвед лагьай ктаб | 2-Пачагьар | 2-Пч.
Третья книга Царств | Пачагьрикай пуд лагьай ктаб | 3-Пачагьар | 3-Пч.
Четвертая книга Царств | Пачагьрикай кьуд лагьай ктаб | 4-Пачагьар | 4-Пч.
Первая книга Паралипоменон | Тарихрин сад лагьай ктаб | 1-Тарих | 1-Трх.
Вторая книга Паралипоменон | Тарихрин кьвед лагьай ктаб | 2-Тарих | 2-Трх.
Книга Ездры | Эзрадакай ктаб | Эзра | Эз.
Книга Неемии | Негьемакай ктаб | Негьем | Нгь.
Книга Есфирь | Эстеракай ктаб | Эстер | Эс.
Книга Иова | Аюбакай ктаб | Аюб | Аюб
Псалтирь | Забур | Забур | Зб.
Книга Притчей Соломоновых | Дерин келимайрин ктаб | Келимаяр | Дк.
Книга Екклесиаста, или Проповедника | Муаллимдин ктаб | Муаллим | Мл.
Книга Песни Песней Соломона | Манийрин мани ктаб | Мани | Ман.
Книга пророка Исаии | Яшай пайгъамбардин ктаб | Яшай | Яш.
Книга пророка Иеремии | Ермиягь пайгъамбардин ктаб | Ермиягь | Ерм.
Книга Плач Иеремии | Ермиягь пайгъамбардин ишел | Ишел | Иш.
Книга пророка Иезекииля | Зеки пайгъамбардин ктаб | Зеки | Зк.
Книга пророка Даниила | Даниял пайгъамбардин ктаб | Даниял | Дн.
Книга пророка Осии | Гьаши пайгъамбардин ктаб | Гьаши | Гьш.
Книга пророка Иоиля | Яил пайгъамбардин ктаб | Яил | Яил
Книга пророка Амоса | Амус пайгъамбардин ктаб | Амус | Амс.
Книга пророка Авдия | Абди пайгъамбардин ктаб | Абди | Абд.
Книга пророка Ионы | Юнус пайгъамбардин ктаб | Юнус | Юн.
Книга пророка Михея | Микей пайгъамбардин ктаб | Микей | Мик.
Книга пророка Наума | Нагьум пайгъамбардин ктаб | Нагьум | Нм.
Книга пророка Аввакума | Гьабакьукь пайгъамбардин ктаб | Гьабакьукь | Гьб.
Книга пророка Софонии | Цафан пайгъамбардин ктаб | Цафан | Цф.
Книга пророка Аггея | Гьагай пайгъамбардин ктаб | Гьагай | Гьг.
Книга пророка Захарии | Зекери пайгъамбардин ктаб | Зекери | Зкр.
Книга пророка Малахии | Малахи пайгъамбардин ктаб | Малахи | Млх.

ЦӀийи Икьрардин ктабар

Урус | Лезги тамам жуьре | Лезги куьруь жуьре | Лезги атӀай жуьре
Евангелие от Матфея | МатӀаялай атай Шад Хабар | МатӀай | МатӀ.
Евангелие от Марка | Маркалай атай Шад Хабар | Марк | Мрк.
Евангелие от Луки | ЛукӀадилай атай Шад Хабар | ЛукӀа | ЛкӀ.
Евангелие от Иоанна | Ягьядилай атай Шад Хабар | Ягья | Ягь.
Деяния Апостолов | Илчийрин крар | Крар | Кр.
Послание Иакова | Якьу-бан чар | Якьуб | Якь.
Первое Послание Петра | Петрудин сад лагьай чар | 1-Петру | 1-Птр.
Второе Послание Петра | Петрудин кьвед лагьай чар | 2-Петру | 2-Птр.
Первое Послание Иоанна | Ягьядин сад лагьай чар | 1-Ягья | 1-Ягь.
Второе Послание Иоанна | Ягьядин кьвед лагьай чар | 2-Ягья | 2-Ягь.
Третье Послание Иоанна | Ягьядин пуд лагьай чар | 3-Ягья | 3-Ягь.
Послание Иуды | Ягьудан чар | Ягьуд | Ягьд.
Послание к Римлянам | Римвийриз чар | Римвийриз | Рим.
Первое послание к Коринфянам | Каринфвийриз сад лагьай чар | 1-Каринфвийриз | 1-Кар.
Второе послание к Коринфянам | Каринфвийриз кьвед лагьай чар | 2-Каринфвийриз | 2-Кар.
Послание к Галатам | ГалатӀвийриз чар | ГалатӀвийриз | ГлтӀ.
Послание к Ефесянам | Эфесвийриз чар | Эфесвийриз | Эф.
Послание к Филиппийцам | ФилипӀарвийриз чар | ФилипӀарвийриз | ФпӀ.
Послание к Колоссянам | Каласарвийриз чар | Каласарвийриз | Кал.
Первое послание к Фессалоникийцам | Саланиквийриз сад лагьай чар | 1-Саланиквийриз | 1-Сал.
Второе послание к Фессалоникийцам | Саланиквийриз кьвед лагьай чар | 2-Саланиквийриз | 2-Сал.
Первое послание к Тимофею | ТӀиматӀеяз сад лагьай чар | 1-ТӀиматӀеяз | 1-ТӀим.
Второе послание к Тимофею | ТӀиматӀеяз кьвед лагьай чар | 2-ТӀиматӀеяз | 2-ТӀим.
Послание к Титу | ТӀитӀаз чар | ТӀитӀаз | ТӀитӀ.
Послание к Филимону | Ифлеманаз чар | Ифлеманаз | Ифл.
Послание к Евреям | Чувудриз чар | Чувудриз | Чвд.
Откровение Иоанна | Ягьядин Керемат | Керемат | Крм.

Гафарган (ЦӀийи Икьрар)

Гафарган (ЦӀийи Икьрар)

ЦӀийи Икьрар

1. А

2. Б

3. Г

4. ГЪ

5. ГЬ

6. Д

7. Е

8. Ж

9. З

10. И

11. К

12. КЪ

13. КЬ

14. КӀ

15. Л

16. М

17. Н

18. П

19. Р

20. С

21. Т

22. ТӀ

23. Ф

24. Х

25. Ц

26. ЦӀ

27. Ч

28. Ш

29. Э

30. Ю

31. Я

Гафарган

Абба – арамей чӀалал – «буба, дах»; аялри бубадиз тавазидаказ гьа икӀ лугьудай. Аллагь Бубадихъ галаз Иса Месигь гьа икӀ лугьуз рахадай, гуьгъуьнлай сифтегьан иманийрини гьа икӀ ийиз хьанай.

Агъа дуьнья – Гзаф маса халкьари хьиз, ЦӀийи Икьрардин вахтарин чувудрини кьейидалай кьулухъ инсандин руьгь агъа дуьньядиз акъатда ва ана чилел тухвай уьмуьрдикай гьахъ-гьисаб авун герек жеда лугьуз фикирдай. Гунагькаррив ана жаза агакьда лугьудай.

Адам – Аллагьди халкьнавай сад лагьай кас. Адалайни адан паб Гьавадилай вири инсаният арадал атана. Адамни Гьава Аллагьдин весият чӀурай ва идалди гунагь авур сифтегьанбурни тир. Гьа вахтарилай абурун эвледар гунагьдик кваз амукьун давам жезвай, гунагьрай гузвай жазани ажал хьанвай. Месигьдиз эхиримжи Адам лугьуналди, Павела Месигьдихъ иман авур инсаният гуя цӀийи кьилелай дуьньядал хквезвайди хьиз къалурзава. Гила инсаниятдивай Аллагьдинни Адаман арада виликдай, гунагькарвал жедалди, хьайи алакъайрал хквез жеда.

Алачух – кил. «Гьалтунин Алачух».

Аллагь кьатӀу́н – И келима Пак Каламда гьакӀ «Аллагьдикай са гьихьтин ятӀани чирвал хьун» лагьай чӀал ваъ, «Адан къастунив кьадайвал, Адахъ галаз сад хьана, Адахъ галаз жуван кьилдин алакъаяр гуьнгуьна тваз уьмуьр тухун» лагьай чӀал я.

Аллагьдин КӀвал – Мусадин вахтарилай вичин патав чувудри Аллагьдиз икрам ийиз хьайи Алачухдин эвезда Сулейман пачагьди Исраилдин меркез Ярусалимда эцигай ибадатханадин гапӀал. Чи аям къведалди 586-йисуз Аллагьдин КӀвал бабилвийри чукӀурнай, амма са шумуд цӀуд йисар алатайдалай гуьгъуьниз ам эхциг хъувунай. И цӀийи КӀвал ЧӀехи Гьируд пачагьди цӀийи кьилелай туьхкӀуьрнай ва хъсандиз гегьеншар хъувунай. И КӀвал Исраилдин вири уьмуьрдин кьилин макан тир: къурбандар тек са гьа ина гуз жедай, иниз вири уьлкведай ва къецепатайни чувудар чпин чӀехи суварар (Песагь, ЯхцӀурни цӀуд лагьай йикъан сувар, Кумайрин сувар) кьиле тухуз къведай. Аллагьдин КӀвалин кьилин утагъдиз Паквилерин Пак чка лугьудай, аниз кьилин хахамдивай кьилдин къуллугъ авун патал йиса са гъилера гьахьиз жедай. Паквилерин Пак чка тек са хахамривай физ жедай Пак чкадивай пердедалди чара авунвай. И кьве падни Аллагьдин КӀвал яз гьисабзавай, анриз адетдин инсанривай физ жедачир, абуру Аллагьдин КӀвалин гьаятра икрам ийидай. Гьаятрин къерехрай авай ширасрик жуьреба-жуьре кеспийрик квай гзаф халкь кӀватӀ жедай. Иса Месигьди виликамаз лагьайвал, чи аямдал къведалди 70-йисуз римвийри Аллагьдин КӀвал михьиз чукӀурна ва гьа вахтарилай инихъ ам мад эхциг хъувуначир.

Аллагьдин КӀел – Аллагьди Муса пайгъамбардин куьмекдалди исраилвийриз гайи Къанунди къалурнавайвал, Аллагьдин КӀвале гьар пакамахъ ва гьар няниз хахамри Аллагьдиз эркек кӀел къурбанд ийидай. Къурбанддин кӀелен ивиди Аллагь инсанрихъ галаз туьхкӀуьр хъийидай, и адетда исраилвийрин гунагьрилай гъил къахчунин гьерекат кьиле физвай. Ягья пайгъамбарди Иса Месигьдиз Аллагьдин КӀел лугьуналди, Ам вири дуьнья патал къурбанддиз акъуддайдакай виликамаз лугьуз хьанай.

Аллагьдин Пачагьлугъ – И келимади Аллагьдин ва Ам чпин Пачагь яз кьабулзавай, Адахъ галаз рафтарвиле аваз уьмуьр тухузвай инсанрин алакъайрикай лугьузва. А Пачагьлугъ Иса Месигь кьвед лагьай гъилера хтайдалай кьулухъ чилел тайин жеда: Аллагьдин халкьдин душманар магълуб жеда, виликан дуьнья квахьда, адан чкадал цӀийиди жеда, ам даиман кадгъайвилив ацӀана жеда, ана са жуьрединни писвал амукьдач. Амма Аллагьдин Пачагьлугъ неинки са гележегда жедай кар я, ам инсанри Аллагьдин къастунал амал ийизвай ва чпин алакъайра муьгьуьббат авайди къалурзавай вирина исятдани ава. Аллагьдин Пачагьлугъ Иса Месигьдин, Ягья пайгъамбардин ва илчийрин вязерин кьилин килим я.

Аллагьдин рекьел атун – Инсанди туба ийизва (кил. «Туба авун»), гьадалай кьулухъ Аллагьдин къастунай фин кӀевелай кьетӀзава, Иса Месигьдалди Аллагьди гузвай хиласвал кьабулзава.

Аллагьдин Хва – Чувуд чӀала «дуьньядин хва», «теселлидин хва» ва я «къукърумдин рухваяр» хьтин ибарайри нихъ гьахьтин лишанар ва тӀебиат аватӀа гьам къалурзава. «Аллагьдин рухваяр» ибара каламра Исраилдин веледрихъ чпин уьмуьрда Аллагьдин халкьдиз Аллагьдиз хас лишанар хьун лазим тирди къалурун патал гъиликзава. Исраилдин рухваяр Аллагьдин веледар яз гьисабзавай, амма и веледвал бедендилай хьанвайди яз ваъ, Аллагьди инсанар, абурун бан-бубаяр лукӀвиликай хкудна, уьмуьрдал гъунин нетижада хьанвайди яз гьисабзава (кил. Киххьей Къанун 14:1, Гьаши 1:10; 11:1). Исраилдин рухвайрин каламра «Аллагьдин Хва» гьакӀ Исраилдин пачагь къалурун патални гъиликзава. Ахьтин пачагьдихъ, адалат гваз уьлкве идара авуналди, Аллагьдиз хас лишанар хьун лазим я (кил. 2-Пачагьар (2-Смаил) 7:8-17; Забур 2:6-11; 88:20-27). Пачагьар Исраилдин рухвайрин векилар яз гьисабзавай. Аллагьдихъ галаз пачагьрин кьетӀен алакъаяр авай, Аллагьди абур пачагьвилин гелеваз тухузвай. Давуд пачагьдин тухумдилай атанвай пачагь хьиз, Иса Месигьни Аллагьдин Хва яз кьабулзава. И ибара бедендалди жедай ва тӀебиатдиз хас жуьредин алакъайрихъ галкӀанвайди яз кьабулиз жедач. Иса патал гъиликзавай и тӀварцӀи Адахъ тамамдаказ Аллагьдиз хас лишанар авайди ва масадбуруз а лишанралди Аллагьдин халисан тӀебиат къалурзавайди къейдзава.

Аллагьдин хъел – И ибара инсандик акатзавай хьтин гьиссер Аллагьдик акатзава лагьай чӀал туш. Амма Аллагьди инсанрин гунагьрални рехнейрал разивал ийизвач, абурай кӀеви жаза гун мумкин я, а жазадин макьсад – гьахъ арадал хкун ва гунагькардин кьилив ван ийиз тун я. Гьар са касди гунагьар ийизвайвиляй, ада вичел Аллагьдин хъел аватдайвал ийизва, ятӀани адавай Месигьдиз талукь хьуналди Аллагьдихъ галаз туьхкӀуьз жеда.

Алфани Омега – юнан алфавитдин сифте ва эхиримжи гьарфар.

Амин – Къадим чувуд чӀалал и гафуникай «гьакъикъи я» ва «гьакъикъат» мана хкатзава. И гафуналди вяз ва я дуьа гатӀунизни, акьалтӀаризни жеда. Масада лагьанвай и гафуниз жаваб хгун яз и гаф лугьузвай касди вич адан гафарихъ галаз рази тирди къалурзава.

Аси – Аллагьдикай чурукӀа рахун, Адаз аксивал авун.

Асия вилаят – (с гьарф аваз кхьида). Римдин империядин са вилаят, гилан ГъвечӀиди тир Азиядин (Туьркиядин) са пай я. И вилаятдин меркез Эфес шегьер тир. Дуьньядин са пай тир Азиядин тӀвар гьа и вилаятдилай атанвайди я, амма абур какадарна кӀандач.

Афинаяр – Юнанда авай шегьер. Ам къадим вахтара тек са сиясатдин макан хьиз ваъ, гьакӀ медениятдин макан хьизни сейли хьана. Сакратан, Эфлатунан ва Эрестудинн хайи шегьер тир Афинаяр къадим вахтара жуьреба-жуьре хилерин филасафар чеб чпел гьалтдай ва абуру чпин гьуьжетар кьиле тухудай чкани тир.

Бабил – къадим Мукьвал тир рагъэкъечӀдай патан лап чӀехи шегьер. Ам Месапатамда (гилан Иракда) авай зурба империядин меркез тир. Бабилда жуьреба-жуьре гзаф аллагьриз тӀеат ийизвай. Чи аямдал къведалди хьайи 587-йисуз бабилвийри Ярусалим чукӀурнай, идалай гуьгъуьниз абуру чпихъ галаз гзаф кьадар чувудар Месапатамдиз хутахнай. ЦӀийи Икьрардин вахтар алукьдалди Бабил шегьер чукӀур авунвай. ЦӀийи Икьрарда «Бабил» гафуни иблисдин пачагьлугъ лагьай мана гузва; цӀийи зурба империядин меркез, Ярусалим къачур, мажуси бутринни гзаф рехнейрин макан тир Римни Бабилдихъ галаз сад авун мумкин я.

Багьал-Зевул – иблисдин тӀварарикай сад. Аллагьдин душман тир иблис чӀуру жинеррин чӀехиди я. И тӀвар, аквар гьаларай, Фелистиндин мажуси халкьарин адетра гьалтзавай аллагьрикай чӀехиди тир Баалан тӀварцӀихъ галаз алакъада ава.

Баркалла – Аллагьди и дуьньяда ийизвай крарай аквазвай Адан зурбавилиз гьа икӀ лугьузва. Пак Каламдай чир жезвайвал, бязи вахтара Аллагьдин баркалла чувудриз къати экв яз ачухдиз аквадай. ЯтӀани, Аллагьдин баркалла Адан михьи ксарин уьмуьрдани къалурнаваз жедай. Адан баркалла гзафни-гзаф Иса Месигьдин уьмуьрдай, Ада къалурай аламатрай ва иллаки Ам хашунал кьиникьай ва Адал чан хтунай аквазва.

Бахтавар – вичихъ бахт хьунухь са гьикьван ятӀани вахтуналди гьиссзавайди ваъ, вичихъ амукьдай эбеди ва са шакни алачир бахт хкянавай кас.

Берекат – ЦӀийи Икьрарда гьалтзавай кьилин келимайрикай сад. Лайих авачизни инсанриз Аллагьди ийизвай регьим. И гафуни Аллагьди инсандиз ганвай хъсан пай къалурзава. А пай Ада са гьихьтин ятӀани агалкьунрай савкьват яз ваъ, Вичин регьим галай къастуналди гузва. Гьа ида берекат Къанундивай чара ийизва. Къанунди, адалатдин шартӀарикай бине кьуналди, Аллагьдинни инсандин, гьакӀни инсанрин чпин алакъаяр идара ийизва: гьар садав, вичиз вуч лайих ятӀа, гьам агакьзава. Берекат лугьудай келима кьилдин инсандин ва гзаф ксар авай гапӀалдин уьмуьрда гьалтзавай маса жуьредин паярихъ ва вакъиайрихъни галкӀуриз жеда; виридалайни виниз тир берекат – иманияр патал ахъа жезвай ва Аллагьдихъ галаз санал тухудай эбеди уьмуьр я.

Билъам – Мусадин вахтара уьмуьр тухвай пайгъамбар (Кьурумда 22–24-кь.). Чувудри чпин душманар яз кьазвай мааб халкьдин пачагь Балакьа Билъам кирида кьунай ва ам исраилвийриз лянетар авун патал ракъурнай. Амма пайгъамбар физвай рекье аламатдин саягъда акъвазарнай. Билъам алаз физвай диши лам адахъ галаз инсандин чӀалал раханай, гьа икӀ пайгъамбардиз вичиз Аллагьдин малаикди исраилвийриз – Аллагьди хкянавай халкьдиз – лянет авун къадагъа ийизвайди чир хьана. Нетижада Аллагьдин къастуналди Билъама лянетрин чкадал Исраилдиз хийир-дуьа авуна.

Буба – (Аллагьдикай рахадайла) Иса Месигьди Аллагьдиз «Буба» лугьузва ва идалди Аллагьдихъ галаз вичин кьетӀен алакъа, Вичин хвавал ачухдиз къалурзава. Исади, Сифтегьан Икьрардин са бязи пайгъамбаррин рехъ давамарун яз, Аллагьдиз гьа икӀ лугьун патал имандал алайбуруз вязер авунай: имандал алайбуруз Аллагь неинки и дуьньядин Агъа яз, гьакӀни датӀана чпин куьмекдиз къвез гьазур, чеб кӀани Буба язни аквазва.

Бунъямин – Якьубан цӀикьвед хцикай виридалайни гъвечӀиди, чувудрин тайифайрикай садан кьил кутурди.

Бут – бязи халкьарин динра кӀарасдикай ва я маса затӀарикай инсандин, гьайвандин, ва я маса затӀарин шикилда аваз раснавай аллагьдин кӀалуб.

Галилей – Фелистиндин кефер пад. Гзаф асирра и вилаят къецепатан агъайрин гьукумдик хьана, гьавиляй анин агьалийрик гзаф чувудар туширбурни квай. Ягьудатдин агьалийри чеб галилейвийрилай вине кьадай. Галилейдин шегьер тир Назаретда Исадин аялвални жегьилвал фена. Ина, Галилейда, Ада Вичин гзаф аламатар къалурна.

Галилейдин вир – Галилейда авай уькӀуь тушир чӀехи вир. Анай Ярдан вацӀ авахьзава. Вире гзаф гьуьлуьн гъетер ава, анал халисан тӀурфанар жеда, гьавиляй адаз гагь-гагь гьуьлни лугьуда. Адал маса тӀварарни ала: Тибердин вир, Генисарат вир.

Гамур – кил. «Садум (ва Гамур)».

Гевгьер – гьуьлуьн ва вацӀарин хъипрепӀрин бязи жуьрейрай акъуддай багьа къаш. Гевгьерар шумудни са жуьрединбур ва кьадардинбур жеда. Гзаф чӀехи ва кьериз гьалтдай гевгьеррин къимет лап винизди жеда.

Гунагь – Аллагьди ганвай весиятар чӀурун, Аллагьдин чӀалаз килиг тавун ва Адаз муьтӀуьгъ тахьун.

Гъилер эцигун – виче са ярж авай гьерекат, диндин са адет: кӀватӀалдин кьиле авайда инсандин кьилел гъилер эцигдай ва Аллагьдивай кьетӀен хийир-дуьа, рухсат гун тӀалабдай. Гьа икӀ Аллагьдивай и касдиз Пак Руьгь, азаррикай сагъ хъхьун ва Руьгьдин кьетӀен паяр багъишун тӀалабдай. ИкӀ адаз кьетӀендиз ибадат ийидай ихтияр гудай.

Гьабил – Адаманни Гьавадин кьвед лагьай хва. Аллагьди, адан къурбанд хушдиз кьабулна, адан чӀехи стха Къабилан къурбанд кваз такьурла, Къабила Гьабил яна кьенай. Им инсаниятдин тарихда хьайи сад лагьай яна кьиникьун тир (кил. Хьунухь 4:1-16).

Гьалтунин Алачух – Аллагьдин КӀвал эцигдалди вилик исраилвийри Аллагьдиз икрам Гьалтунин Алачухдин вилик ийидай, къурбандарни гьана гудай. Ана Аллагьдин весиятар кхьена атӀанвай марчил къванер хуьзвай. Исраилдин халкьди ам вичихъ галаз тухудай. Аллагьдин КӀвал эцигайдалай гуьгъуьниз Гьалтунин Алачух кьилдин чкада, виридалайни пак кӀвале авай.

Гьарун – Мусадин чӀехи стха. Ам Левидин тайифадикай тир. Аллагьди Мусадин куьмекдалди къадим чувудриз Къанун гайи чӀавуз Гьарун хахамвиле тайинарнай. Аллагьди гьадалай кьулухъ хахамар анжах Гьарунан эвледрикай хьун эмирнай.

Гьахъ-михьивал – Аллагь гьахъ-михьи я, яни Адан крарин бинеда гьакъикъатни адалат ава. ЦӀийи Икьрарди къалурзавайвал, анжах Аллагьди инсандин гунагьрилай гъил къахчуртӀа ва Вичин гьахъ-михьивал савкьват яз гайитӀа (идаз «гьахъ-михьивилиз акъудун» лугьуда), инсан халисандаказ гьахъ-михьи хьун мумкин я. Инсанди вичини, Аллагьдин къаст кьилиз акъудиз, вичи ийизвай вири крара михьивилихъ ялна кӀанда.

Гьахъ-михьивилиз акъудун – Аллагьди инсандин гунагьрилай гъил къахчузва, ам тахсир квачирди яз малумарзава ва адав гьахъ-михьи касдив хьиз эгечӀзава. Ихьтин гьахъ-михьивилиз акъудун анжах Иса Месигьдихъ иман авуналди къачуз жедайди ЦӀийи Икьрарда кьетӀендиз къейдзава.

Гьируд – (1) ЧӀехи Гьируд, чувудрин пачагь. Ада Фелистинда чи аямдал къведалди 40-лагьай йисалай чи аямдин 4-лагьай йисалди пачагьвал авуна. Иса Месигь хайи са кьадар вахтунилай Бетлегьемда куьрпе аялар кьинин эмир гайиди гьа и пачагь тир. (2) Гьируд АнтипӀ, ЧӀехи Гьирудан хва. Ада Галилейда чи аямдин 4 – 39-лагьай йисара пачагьвал авуна. Къанундал амал тавуна авур некягь винел акъудай Ягья пайгъамбар кьунин ва кьиникьан жазадиз акъудунин эмир гайиди гьа и пачагь я. Ам Месигьдин дуван ийизвай чӀавуз са акьван яргъалди тушир вахтунда Адал гьалтнай. (3) Гьируд Агрипа Ӏ, ЧӀехи Гьирудан хтул. Ада Фелистинда чи аямдин 41 – 44 лагьай йисара пачагьвал авуна. Ам инсаф тийиз месигьийрин геле къекъвез хьанай. (4) Гьируд Агрипа ӀӀ, Гьируд Агрипа Ӏ лагьайдан хва. Илчи Павел гьадан вилик раханай. Ада Фелистиндин жуьреба-жуьре чкайра чи аямдин 70-йисал къведалди пачагьвал авунай. Гуьгъуьнлай ам Римдиз хъфенай.

Давуд – Исраилда Шаулалай гуьгъуьниз хьайи кьвед лагьай пачагь, ам чи аямдал къведалди хьайи 1000-йисуз тахтуна ацукьна. Давуда Исраил чӀехи гьукуматдиз элкъуьрна, Ярусалимдикай адан меркез авуна. Ам дяве ийидай алакьунар авай аскер ва чӀехи шаир, Сифтегьан Икьрарда авай Забур ктабдин – Аллагьдихъ элкъвена лагьанвай манияр кхьенвайбурукай сад тир. Давуда вафадивди Аллагьдиз къуллугъзавай, ва, и кардай савкьват яз, адаз Аллагьди исраилвийрин пачагьар са гьадан эвледрикай жеда лагьана гаф ганай. Чувудрин пайгъамбаррини вири и дуьньядал пачагьвал ийидай Месигь Давудан Эвлед жедайдакай виликамаз лугьуз хьанай. Гьавиляй Исадиз Давудан Эвледни лугьузва.

Давудан Хва – ИкӀ чувудри Месигьдиз лугьудай, гьикӀ лагьайтӀа, чувудрин иман тирвал, Ам Давуд пачагьдин гьакъикъи Эвлед хьун лазим тир.

Дуьа – ЦӀийи Икьрарда дуьадин кьве жуьре ава: кьилдин, яни инсанди Аллагьдихъ элкъвена вичин гафаралди, Адан тарифиз, Адаз сагърай лугьуз ва я куьмек тӀалабиз ийизвай дуьа ва кӀватӀалдин, яни тайинарнавай чкада (Аллагьдин кӀвале ва я синагугда) тайинарнавай вахтунда малум тир къайдада ийидай дуьа.

Ермиягь пайгъамбар – чи аямдал къведалди VӀӀ – VӀ лагьай асирра уьмуьр тухвай пайгъамбар. Адан пайгъамбарвилерин кьилин килим Исраилдиз Аллагьдин рекьел атунихъ эвер гун ва, Аллагьдин рекьел атун тавуртӀа, чувудрин кьилел къведай туькьуьл кьисметдал шехьун я.

Жегьеннем – кил. «Агъа дуьнья».

Женнет – Хьунухьин ктабда (2-кьил) гуьзел багъдин шикил ганва. Ана инсанри Аллагьдихъ галаз рафтарвиле аваз уьмуьр тухузвай. И багъдиз женнет лугьузвай. Аллагьдин гафар япалай авурла, инсанар анай чукурна, гила абур четин зегьмет ва азарар чӀугваз, ажалдин гьукумдик кваз уьмуьр тухуниз мажбур жезвай. Женнетдикай рахадайла, Исадин фикирда Аллагьдихъ галаз санал тухузвай и бахтавар ва са пашманвални авачир ва вич эбеди яз давам жедай уьмуьрдиз хтун ава.

Жинер – чпин кьиле иблис акъвазнавай чӀуру руьгьер. Инсанриз мукьвал-мукьвал абурукай кичӀе жедай, вучиз лагьайтӀа жинерри и дуьньяда чпин гьерекатар кьетӀидаказ кьиле тухузвай, месела, инсанрик акатдай ва ам михьиз чпин табийдик кутадай. Амма и дуьньяда виридалайни кьилин гьукум Аллагьдив гва. Аллагьди ганвай къуватдалди Исади инсанрикай жинерар хкуддай. Ада Вичин илчийризни ихьтин алакьун ганай.

Жузам – Жузам азар квайди чиркин яз гьисабдай. Ахьтиндак гъил хкӀурдини чиркин хьанвайдай кьадай. Хахамди жузам квайбур жагъурун ва абур амай инсанрикай чара авун лазим тир. Ахьтин азар квайди дири хъхьунин шагьидвални хахамди ийидай.

Забур – Сифтегьан Икьрардин ктабда – Забур ктабда чувудрин диндин 150 мани санал кӀватӀнава. И ктаб Давуд пачагьдин тӀварцӀихъ гилигзава, вучиз лагьайтӀа и манийрикай са кьадарбур кьилди гьада кхьенвайбур я. Са манийра Аллагьдин регьимдай Адаз шукурар ийизва ва сагърай лугьузва, муькуь манийра куьмек авун тӀалабзава. Иманийри лап фад алатай вахтарилай дуьадин вахтунда Забурдай жуьреба-жуьре манияр лугьудай.

Зейтун пел – Им Ярусалимдин рагъэкъечӀдай патан цлахъай галай кьакьан тушир дагъ я. Анлай вири шегьер иердиз аквазва. И пелен ценев Гетсеман багъ гвай. Инжилдиз талукь тарихдин гзаф вакъиаяр гьа ина кьиле фенай: месела, Месигьди вахтарин эхир алукьдайдакай гьа ина лагьанай ва Ам гьа ина кьунни авунай.

Зинавал – кӀвал-югъ аваз ва я авачиз чара касдихъ галаз чӀуру рекье хьун ва явавилер авун.

Ибадат – Аллагь рикӀел гъун, Адаз икрамун, дуьаяр авун.

Иблис – Аллагьдин мидя, чӀуру жинеррин кьилевайди. Ада ва адан гъилик квай жинерри инсанар алцурарзава, абурув Аллагь кьабулиз тазвач ва инсанар эбеди кьиникьал гъиз алахъзава. Аллагьдиз акси экъечӀзавай ксариз кискис гузвайди иблис я. Керемат ктабда иблисдал са чӀавуз михьиз гъалиб жедайди ва ам тергдайди лугьузва. Пак Каламда адал маса тӀварарни ала: шийирди, Багьал-Зевул.

Ибрагьим – семит халкьарин бан-буба. Адан тарих Хьунухь ктабдин 12–25 лагьай кьилера ачухарнава. Аллагьди ам хкяна ва адахъ галаз Икьрар кутӀунна. Аллагьди адаз хайи чилелай яргъал Къенандин чилел фин эмирна. Анаг Аллагьди адан гзаф кьадарда авай эвледриз гун хиве кьуна. Ибрагьимакай бязи халкьарин, гьабурукай яз исраилвийринни, бан-буба хьана. Тавратда ам, авай гьалариз ва инсанриз хас фикирриз акси яз, Аллагьдиз акьалтӀай вафа хуьнин, Адан вири эмирар кьилиз акъудиз гьазурвилин чешне я.

Икьрар – Аллагьдинни инсанрин арада кутӀуннавай чӀуриз тежер икьрар, ада Пак Каламда кьилин чка кьазва. Икьрар кутӀундайла, гьар терефди, вичел тайин мажбурнамаяр къачуналди, абур кьилиз акъудда лагьана гаф гузва. Синай дагъдал Аллагьди арада Муса аваз вири чувуд халкьдихъ галаз Икьрар кутӀунна. Аллагьди чувудриз нуьсрет гуда, абур вири душманрикай хуьда лагьана гаф ганай. Амма чувудрини, чпин нубатдай, Аллагьдиз вафа хуьн, Къанунда кхьенвай Адан къаст кьилиз акъудун лазим тир. И Икьрардиз, ам кутӀун авуникай ва кьилиз акъудуникай ихтилатзавай ктабрин кӀватӀалдиз «Сифтегьан Икьрар» лугьузва. Аллагьдинни инсанрин арада цӀийи Икьрар кутӀундайдакай пайгъамбарри виликамаз лугьуз хьанай. Ам Иса Месигьдин кьиникьин ва Адал чан хтунин куьмекдалди кутӀунайдакай Инжилда ихтилатзава. И Икьрардикай ЦӀийи Икьрардин ктабра лугьузва. Гила Иса Месигьдихъ иман авур ва Ада гайи чирвилерихъ галаз кьурвал уьмуьр тухузвай вирибур, чпин ери-бинедиз килиг тавуна, Аллагьдин халкь яз гьисабзава.

Икьрардин сандух – исраилвийрин виридалайни пак затӀ: кӀарасдикай туькӀуьрна, къизилдалди кӀевирнавай пак сандух. Ана, Аллагьди чувуд халкьдихъ галаз Икьрар кутӀундайла, Ада Синай дагъдал Мусадиз гайи 10 весият кхьенвай къванцин марчилар авай. Сандух эвелдай Алачухдин, ахпани Аллагьдин КӀвалин виридалайни пак паюна авай. Исраилвийри ам Ребби ацукьнавай тахтунин лишан яз гьисабзавай.

Илчияр – Иса Месигьдин векилар. Сифте нубатда Месигьдин лап мукьва тилмизриз, яни Ада чилел тухвай уьмуьрда Адахъ галаз санал къекъвей ксариз гьа икӀ лугьузва. Абур Месигьдал кьейидалай кьулухъ чан хтуникай муштулухар гуз ракъурнай. Гуьгъуьнлай, Месигьдал кьена чан хтайдалай кьулухъ, вичиз Месигьди ихьтин муштулухар гун патал эверай Павела вичизни гьа икӀ лугьуз хьана. Шад Хабардикай вязер ийизвай маса ксаризни икӀ лугьун мумкин я. Месела, Барнабадиз.

Ильяс пайгъамбар – Исраилдин чӀехи пайгъамбар (кил. 3-Пачагьар 17-кьилиз ва адалай гуьгъуьнизни). Пак Каламда ам чан алаз цаварал тухвайвиликай кхьенва, гьавиляй садра ам чилел хкведайдахъ чувудар агъунвай (кил. Малахидин ктаб 4:5). «Ильясан руьгь ва къуват кваз» Ягья пайгъамбар инсанриз Месигь къвезвайдакай муштулух гуз атанай.

Иман – Аллагьдихъ, Ада гайи гафар кьилиз акъатунихъ агъун, Адан къаст кьабулун, жув гьар йикъан уьмуьрда Адан къастунин геле аваз физ гьазур хьун. ЦӀийи Икьрарда имандин лап чӀехи важиб авай шартӀ – Иса Месигь Ребби ва Хиласкар яз кьабулун я.

Имани – имандал алай кас.

Иманийрин кӀватӀал – ДатӀана Аллагьдиз ибадат авун патал, Пак Калам чирун патал ва рафтарвиле хьун патал са чкада уьмуьр тухузвай иманийрин гапӀалдиз гьа икӀ лугьузва. И келимадин мана неинки са чкадин иманийрин гапӀал, гьакӀни вири дуьньяда Иса Месигьдихъ иман ийизвайбур лагьай чӀал жезва.

Инсандин Хва – Иса Месигьди Вичиз ганвай тӀвар. И тӀвар Инжилда Исадал къвезвай баркалладихъ галаз кьетӀендаказ алакъада ава. А баркалла Адан азабрай, кьиникьай ва Адал чан хтунай аквазва. ГьакӀ и тӀвар цаваринни чилерин арада адан Арачивилин, Аллагьди чилел вахтарин эхирда дуван ийиз ва дуьнья идара ийиз ракъурнавай касдин везифадизни талукь я. Исади и дережа Вич паталди тирди къалурзавай.

Иса – чувуд чӀалалди «Йешуа». Ам «Реббиди хиласзава» лагьай чӀал я. Иса Месигь – кил. «Аллагьдин Хва», «Инсандин Хва» ва «Месигь».

Исакь – Ибрагьиманни Саррадин хва, Исаванни Якьубан буба, чувудрин бан-буба.

Исраил – Чувуд чӀалал и гафуни «Аллагьдихъ галаз къуршахар кьазвайди» мана гузва: (1) Аллагьди Якьубаз (кил. «Якьуб»), ада Пенуилда малаикдихъ галаз къуршахар кьурдалай гуьгъуьниз, гайи тӀвар (кил. Хьунухь 32:22-32); (2) Якьубалай хьайи Исраилдин вири халкь, вири 12 тайифа (кил. Малахи 4:4 ); (3) Регьебам пачагьдин аямда Исраилдин сад тир пачагьлугъ кьве пай хьайидалай гуьгъуьниз (кил. 3-Пачагьар 12) Кеферпатан пачагьлугъ – Исраил (10 тайифа) ва Кьиблепатан пачагьлугъ – Ягьудат арадал атана; (4) чеб Аллагьди хкянавай са халкь яз кьазвай ва чеб вири халкьарикай тир вири иманийриз Аллагьдин Исраил лугьузва (кил. ГалатӀвийриз 3:29; 6:16).

Ишай – Давуд пачагьдин буба, Иса Месигьдин бан-бубайрикай сад.

Ишара – адет яз, са вуч ятӀани субут ва я тестикь авун патал Аллагьди къалурзавай лишан. Иса Месигьдалди Аллагьди гзаф ишараяр къалурна.

Калам – пак ктабрин кӀватӀал. Ам Тавратдикай (Муса пайгъамбардин вад ктабдикай), Забурдикай, пайгъамбаррин ктабрикай ва тарихдин вакъиаяр галай-галайвал къалурзавай ктабрикай ибарат я. И вири ктабриз «Сифтегьан Икьрар» лугьузва. Са кьадар вахтарилай, ЦӀийи Икьрар (Инжил, Илчирин крар, чарар ва Керемат ктабар) кхьей чӀавуз, гьамни «Пак Каламдик» кутунай.

Керемат – Аллагьди Вичин къаст инсанриз жуьреба-жуьре рекьералди къалурзава: цаварай къвезвай ванералди, малаикралди, пайгъамбарралди, карагунралди, Пак Каламдалди. Адан къаст раиж хьунин и вири жуьрейриз «керемат» лугьуда. Аллагьди инсанриз къалурай кьилин керемат Иса Месигь я.

Киш югъ – чувудрин пак югъ. Мусадин Къанунди къалурзавайвал, и югъ тамамдиз Аллагьдиз бахш авун лазим яз гьисабзава ва гьавиляй и юкъуз кӀвалах авун къадагъа ийизва. Киш йикъара чувудар синагугра дуьаяр авун патал ва Пак Ктабар кӀелун патал кӀватӀ жедай. Чувудар патал гьафтедин сад лагьай югъ рагъ акӀайдалай кьулухъ гатӀун жезва, гьавиляй кӀвалах авунал эцигнавай къадагъа жуьмя юкъуз рагъ акӀайдалай кьулухъ гатӀун жезва ва Киш юкъуз рагъ акӀайдалай гуьгъуьниз куьтягь жезва. Инжилдин вахтариз мукьва жезвайла, фарисейри Киш юкъуз авун къадагъа тир крарин, куьлуь-шуьлуьярни кваз къалурнавай тамам сиягь туькӀуьрна ва а къайдаяр кьилиз акъудун мукьуфдивди вилив хуьз хьана.

Кумайрин сувар – чувудар Мисридай азад хъхьана яхцӀур йисуз кьурумда хьун рикӀел хуьнин лишан яз тухузвай сувар. Песагь суварилай гуьгъуьниз къвезвай яхцӀурни цӀуд лагьай юкъуз къейдзава. И юкъуз чувудри, Ярусалимдай экъечӀна, чуьлда кумаяр эцигдай ва са гьафтеда анра уьмуьр тухудай.

Къабил – Адаманни Гьавадин чӀехи хва, Гьабилан стха. Аллагьди Гьабилан къурбанд кьабулай, амма Къабилан къурбанд инкарай чӀавуз Къабила пехилвиляй Гьабил яна кьена. Им инсаниятдин тарихда сад лагьай сефер яз инсан яна кьиникь тир. Аллагьди Къабилаз лянет авуна ва адан уьмуьрдин эхирдалди ам ина-ана сиягь жедайвал авуна (кил. Хьунухь 4:1-16).

Къанун – И гаф чувудрин «Тора» гафунилай арадал атанва. «Тора» гафунихъ, гегьеншдиз къачун хьайитӀа, чирвал гун, Аллагьдин патай чирвал гун мана ава. ГуьтӀуь манада и гафуни Исраилдин халкьдиз Муса пайгъамбардин куьмекдалди ганвай къанун-къайда къалурзава. Тавратдизни гьа икӀ лугьузва, абура и Къанун вич ва ам халкьдиз багъишунин тарих ганва. Къанунди исраилвийриз лап куьлуь-шуьлуьйрални амал авуна туькӀуьрнавай несигьатар гузвай, абурун руьгьани ва жемии уьмуьр къайдада твазвай, регьимдинни адалатдин виниз тир мурадар тайинарзавай. Къанундай инсанриз Аллагьдин къаст ачух жезвай, амма Къанун чӀурзавай ксар чпин гунагьрай гана кӀани жазадикай Къанундивай хилас ийиз хьун мумкин туш. Гьавиляй ЦӀийи Икьрарда Къанундивай тежезвай крар Аллагьдин берекатдивай жедайди къалурзава.

Къенан – Чувуд чӀалал и гафуни «агъада авай чил» мана гузва: 1) Хаман рухвайрикай сад, адал лукӀвилин лянет алукьнай. Адакай къадим Къенанда уьмуьр тухвай гзаф халкьарин бан-буба хьана (кил. Хьунухь 9:18-27; 10:6, 15–19); 2) Кьулан гьуьлуьн къерех тирвал Ярдандал къведалди авай чил, ам кьибле патай Мисридилай кефердихъди Ливандал кьван экӀя хьанва (кил. Кьурумда 34:1-12). Иер, мублагь, Къенанан эвледар алай и чил Аллагьди Ибрагьимазни адан эвледриз гуда лагьана гаф ганай (кил. Хьунухь 13:14-15; 15:18; ЭхкъечӀун 3:8; Чувудриз 11:8-9). Аллагьдин халкьдиз Къенанда виликдай уьмуьр тухвай халкьарихъ галазни, я абурун аллагьрихъ галазни сад жедай ихтияр авачир (кил. ЭхкъечӀун 23:31-33; 34:15-16), амма чувудри абур вири терг авун ва абурун бутар барбатӀ авун герек тир (кил. Киххьей Къанун. 7:1-6). ЯтӀани исраилвияр Къенандин халкьарихъ галаз алакъайра жез ва абурун аллагьриз икрам ийиз хьана, и карди Исраил магълуб хьунал хьана.

Къияматдин югъ – и дуьньядин тарих куьтягь жедай бере. И чӀав атайла, виликдай кьейибурал чан хкведайдахъ ва вири инсанар, чпин уьмуьрдин гьахъ-гьисаб гваз, Аллагьдин вилик акъваздайдахъ гзаф чувудар агъунвай. ИкӀ тирди ЦӀийи Икьрарди тестикьарзава, амма ада кьетӀендиз къейдни ийизва хьи, и дувандал са инсандивайни вичин михьи краралди вич гьахъариз жедач, хьайитӀа, и кар тек са Иса Месигьди авур эвездин къурбанддалди ийиз жеда.

Къурбанган – къурбанддиз акъуднавай гьайванар ва я абурун паяр вичел кудай кьакьан чка. Къурбанган, адет яз, къванерикай эцигдай, амма Гьалтунин Алачухдихъ чкадилай чкадал тухуз жери къурбанган галай. Ам кӀарасдикай туькӀуьрнавай ва адан винелай буьруьнж янавай. Къизилдикай туькӀуьрнавай къурбанганни авай, адал атирар кудай.

Къурбанд авун – Исраилвийри Мусадин Къанундив кьурвал Аллагьдиз гьайванар къурбанд ийидай: абур тукӀвадай, ахпа абурун са пай ва я санлай къурбангандал кудай, амукьай пай хьайитӀа, инсанри ам чпин тӀуьник кутун мумкин тир. Мусадин вахтарилай эгечӀна, Аллагьди къурбандар тек са чкада авун эмирзавай: эвелдай Гьалтунин Алачухда, ахпани Аллагьдин кӀвале; и кар тек са хахамривай кьиле тухуз жедай. Гьайванрилай гъейри, къурбанд яз фу, чехир, зейтундин чӀем, цӀийи бегьердин сифтегьан майваяр гудай. Къурбандар са шумуд жуьре авай, гьардахъ кьетӀен метлеб авай: гунагьдай эвез хгун патал, Аллагьди авур хъсанвиляй сагърай лугьун яз, вяд авун яз ва я жуваз кӀан хьуналди къурбанд ийидай – ихьтин къурбанд Аллагьдини инсанди санал фу тӀуьнин ярж тир. Идалайни гъейри, исраилвийри Аллагьдиз къурбанд яз гъизвай суьрсетрикай хахамризни левитриз недайдини жезвай. ЦӀийи Икьрарда Месигь хашунал кьин вири инсаниятдин гунагьрай ганвай акьалтӀай къурбанд яз къалурзава.

Кьилин хахам – чувудрин хахамрин арада са йисан муьгьлетда тайинардай чӀехиди. Ам Меслягьатдин кьиле жедай. Къанунда къалурнавайвал, диндин бязи адетар кьиле тухудай ихтияр анжах кьилин хахамдиз авай. Гьабурукай кьилди яз, Аллагьдин КӀвалин Паквилерин Пак чкадиз гьахьдай ихтиярни са гьадаз авай. Адал махсус парталар жедай, ада амайбуруз чешне жедай хьтин уьмуьр тухун лазим тир. Исадин вахтара кьилин хахамар вилик-кьилик квай тухумрикай жедай.

Кьиса – дерин мана квай гьикая. Ана ихтилат ийизвайдан фикир дуьм-дуьздиз ва ахъадаказ ваъ, чинебан мана-метлеб кваз, рикӀел аламукьдай шикилралди ачухарда. Иса Месигьди вичин вязера мукьвал-мукьвал кьисайрикай менфят къачудай.

КӀел – кил. «Аллагьдин КӀел».

Левияр – Левидин эвледар. Леви Якьубан цӀикьвед хцикай садан тӀвар я. Левидин тайифадикай тир итимрин са паюникай (Гьарунан эвледрикай) хахамар жедай; и тайифадин амай итимри – Левидин эвледри (абуруз адет яз левияр лугьуда), хахамриз къуллугъдин вахтунда куьмек гудай. Маса тайифайрай тир чувудриз ихьтин ихтияр авачир. Идалайни гъейри, левийри Къанун чирзавай ва халкьдин арада муаллимар хьизни экъечӀзавай.

Лут – Ибрагьиман стхадин хва. Эвелдай ам Ибрагьимахъ галаз санал инай-аниз куьч жез авай. Ахпа ам явавилелди машгьур тир Садум шегьерда акъвазна. Аллагьдиз и шегьер терг ийиз кӀан хьайила, Ада и кардикай малаикдин куьмекдалди Лутаз виликамаз хабар ганай. Малаикди Лутазни адан хизандиз, Садум шегьердай катдайла, кьулухъ элкъвена килиг тавун эмирнай. Лутни хизан Садум кана куьтягь жедалди виликамаз шегьердай катнай, амма адан папа малаикдиз яб ганачир, кьулухъ элкъвена килигай ам кьелен гулуниз элкъвенай.

Мажуси – гьакъикъи Аллагьдиз ваъ, бутриз ва маса къуватриз икрамзавай кас. Къадим чувудри амай вири халкьариз гьа икӀ лугьудай, вучиз лагьайтӀа а вахтара анжах са чувудри Сад Аллагьдиз икрамзавай, амай халкьари гзаф аллагьрихъ иман ийизвай.

Майрам – 1) Исадин диде. Юсуфан лишан кутунвай лап жегьил руш яз, адаз Жабраил лугьудай малаикди хва Иса жеда лагьай хабар гана. Юсуфаз вичиз руша вафа техвейди хьиз хьун мумкин тиртӀани (вафа чӀурунай кьиникьин жаза гузвай), Майрама ян тагана Аллагьдиз кӀандайвал авуна. Ам Исади чилел тухвай вири уьмуьрда Адан патав гваз хьана ва Ам кьейи бередани хашунин патав хьана. 2) Маждал шегьердай тир паб. Адакай Исади ирид жин хкудна, адакай Месигьдин терефдар хьана. 3) Мартадин ва вичел Исади чан хкай Лазаран вах. Ам Бетандай тир. Ихьтин тӀвар маса ксарални алай.

Малаик – Аллагьдиз къуллугъзавай, чан алай руьгьани затӀ. Ада Аллагьдин эмирдалди инсанриз куьмекар гузва ва абуруз Аллагьдин къастуникай хабарзава. Иллаки чӀехи важиб авай малаикрихъ чпин тӀварар ава. Абурукай садбурал Пак Каламда Микаил ва Жабраил тӀварар ала. ЧӀехи малаикар Аллагьдиз цаварал кьетӀендиз мукьва я. Чувудрин фикиррай, абур лувар квай зурба гьайванриз ухшар тир ва абуру Аллагь ацукьнавай дапураг ялзавай. Гьавиляй исраилвийрин кьилин пак затӀ тир Икьрардин Сандухдин къапсахдални чӀехи малаикрин кӀалубар алай, а Сандух чувудри Аллагьдин тахтунин лишан язни гьисабзавай. Са вахтара са кьадар малаикар Аллагьдин аксина къарагъна ва Адаз муьтӀуьгъ яз амукьнач, абур иблисдин патаз экъечӀна. Ихьтин малаикриз «агъуз аватайбур» лугьузва.

Мангьу – чувудриз Мисридай экъечӀайдалай гуьгъуьниз яхцӀур йисан къене кьурумда къекъведай чӀавуз Аллагьди цаварилай гайи кьетӀен тӀуьн.

Мелик-Садикь – Ярусалимдин пачагь ва хахам. Ибрагьима вичиз дяведа гьатай затӀарин цӀудай са пай Мелик-Садикьаз ганай. Идалай гуьгъуьниз Мелик-Садикьа Ибрагьимаз хийир-дуьа авунай (кил. Хьунухь 14:17-20). Чувудриз чарче Мелик-Садикьан паквал Месигьдин паквилиз ухшарди яз къалурзава.

Месигь – «ГуьцӀуьр Алайди» лагьай чӀал я. И къайда Исраилда пуд жуьре инсанрихъ галаз алакъада аваз кардик кутадай: хахамрихъ, пайгъамбаррихъ ва пачагьрихъ галаз. Аллагьди пайгъамбаррин мецелай чилел Месигь – Исраилдин халкьдин Хиласкар ва чилин вири халкьарал эбеди яз агъавал ийидайди, – ракъурда лугьуз чувудриз гаф ганай. Исадин вахтара чувудар чпиз хиве кьунвай Хиласкар къведа лугьуз вил алаз акъвазнавай. Ада чеб къецепатан чапхунбазрин – римвийрин гьукумдикай азад авуник ва Исраилдин виликан зурбавал кӀвачел ахкъалдуник абурун умудар кваз жедай. Амма чилел атай Хиласкарди – Иса Месигьди – жеридалайни гзаф крар авуна. Ада вири инсаният гунагьдин ва ажалдин лукӀвиликай хкудна, Адалди Аллагьдини инсанри цӀийи, эбеди Икьрар кутӀунна.

Месигьдихъ галаз сад хьун – И ибарадин дуьм-дуьз мана «Аллагьда хьун», «Месигьда хьун» я. И гафарикай ахьтин фикир хкатзава хьи, рикӀивай иман ийизвайда вичин уьмуьрдин гьар са легьзе Аллагь рикӀел алаз, Гьадан къастунал амал ийиз ва дуьадалди Гьадахъ элкъвена тухузва. Месигьи патал Аллагьдихъ галаз ихьтин садвал Месигьдихъ иман авуналди жагъизва.

Месигьи – Иса Месигьдин терефдар, Ам вич патал Хиласкар яз кьабулнавайди, Адан весиятрихъ галаз кьадайвал уьмуьр тухуз алахъзавайди.

Меслягьат – чувудар кӀватӀ жедай кьилин чка. Ам пудкъанни цӀуд касдикай: хахамрикай, тавратдаррикай ва вилик-кьилик квай маса ксарикай ибарат тир. Абурун виридан кьиле кьилин хахам авай. Меслягьатда гзафни-гзаф диндин месэлаяр гьялдай. И Меслягьатди римвийрин вилик чувуд халкьдин векилвал ийизвай. Адахъ дуван ийидай ихтиярни авай. Исадин аямда, чувудар Римдин гьукуматдик квайла, Меслягьатди кьабулай къарар Фелистинда авай Римдин сердерри тестикьарайла, къуватда гьатдай.

Миллетбаз – чувудрин диндинни сиясатдин гапӀал. Адаз чувудрин дин мажусийрин таъсирдикай кьетӀидаказ хуьнин къилих хас тир ва ам дяведин рекьелди халкь Римдин гьукумдикай азад ийиз алахъзавай. Исадин цӀикьвед илчидикай сад тир Симун виликдай гьа и гапӀалдик хьунни мумкин я. И гаф ЦӀийи Икьрарда бязи чкайрал «къенанви» гафуналди эвезнава.

Мисри (Египет) – Исраилан эвледар Мисрида кьуд виш йисуз хьана. Мисривийри абуруз инсаф тийиз зулумар авур чӀавуз Аллагьди абур азадвилихъ тухванай (кил. ЭхкъечӀун ктабдиз).

Михьи – Мусадин Къанунда къалурнавайвал, исраилвийриз михьидини чиркинди чара ийиз чир хьун лазим тир. Тайин гьайванар, къушар ва гьуьлуьн гъетер, затӀар ва тӀуьнин-хъунин бязи жуьреяр чиркинбур яз гьисабдай. Жузам азар квай, мейитдик гъил-затӀ хкӀур инсан, гьакӀ вацра-кьилер хьанвай ва я аял хайи береда пабни чиркинбур яз кьадай. Чиркин инсанривай диндин адетра иштиракиз ва михьибурук тӀубни кягъиз жедачир. Чиркинвилин себеб арадай акъудайла, инсанди михьи хъхьун патал тайин тир шартӀар-къайдаяр кьиле тухун лазим тир.

Муса – Исраилдин лап чӀехи регьбер. Аллагьди Исраилдин халкь Мисридай ахкъуддайла ва ахпа адалай гуьгъуьниз халкь кьурумда къекъведайла, Муса Исраилдин халкьдин кьиле акъвазнавай. Аллагьди Мусадив исраилвийриз кьилиз акъудун лазим тир Къанун вугана. И Къанун Тавратда ганва. Адаз Мусадин ктабар ва я Мусадин Къанун лугьузва. Чувудар патал Муса датӀана имандин лап чӀехи муаллим яз хьана.

Муъмин – Аллагьдин рекьел алай кас.

Муьгьуьббат – ЦӀийи Икьрарда муьгьуьббатдикай жуваз кӀани кас гьевесар иликьардай алатдиз элкъуьриз кӀан хьуникай хьиз ваъ, гзафни-гзаф инсан вичихъ авай вири, гьатта вичи вични кӀани кас патал къурбанд ийиз гьазур хьуникай рахазва. Аллагьдиз инсанар кӀан хьунухь къалурай виридалай виниз тир чешне – Иса Месигь хашунал къурбанд авуна кьиникь я.

Нинев – къудрат авай, амма инсаф авачир Ашур пачагьлугъдин меркез. И пачагьлугъди исраилвийриз душманвал ийизвай. Иниз Аллагьди Юнус пайгъамбар ракъурнай: ада анин гунагькар агьалийриз, абуру гунагьрикай кьил къакъуд тавуртӀа, абур терг ийидайдакай хабар гун лазим тир. Юнусан вязинилай гуьгъуьниз Ниневидин агьалияр гунагьрикай туба авунай, ва Аллагьди абуруз регьим авунай.

Нуьгь – Дегьзаманда Аллагьди рекьяй акъатнавай инсаният терг авун, анжах михьи кас тир Нуьгьни адан хизан тун къетӀнай. Нуьгьа Аллагьдин эмирдалди чӀехи гими туькӀуьрна. Ам хизанни галаз гимида акьахайла, вири дуьньядал яд акьалтна. Анжах са гьа и хизан хилас хьана, цӀийи инсаният гьадалай арадал атана (кил. Хьунухь ктабдин 6–9-лагьай кьилериз).

Нуьсрет – кил. «Хийир-дуьа».

Пайгъамбар – Аллагьди Вичин къастуникай инсанриз хабар гун патал хкянавай кас. Пак Руьгьдин таъсирдик кваз рахаз, пайгъамбарри неинки гележегда жедай крарикай лугьудай, абур гьакӀ чӀуру крар винел акъудзавайбур хьиз ва несигьатдарар хьизни рахадай, абуру инсанриз абуру туба авунихъ ва Аллагьдин рекьел атунихъ эвер гудай. Абуру Месигь дуьньядиз атуникай Ам гьеле хадалди лап фад виликамаз лагьанай. Исадин аямдал къведалди Исраилда гзаф пайгъамбарар авай. Пайгъамбаррикай гзафбуру вязерин ктабарни кхьенай. Гьа ктабар чувудриз кӀандай. Гзафни-гзаф Яшай пайгъамбардин, Еремиягь пайгъамбардин ва Зеки пайгъамбардин ктабар гъилера жедай. Инжилдани пайгъамбаррин тӀварар кьунва – абур имандал алай, Пак Руьгьдин къуватдалди рахазвай ва чпиз Аллагьди ашкара авурди амайбурузни ахъайзавай ксар я.

Пак – Пак Каламда и гафуни сифтени-сифте Аллагьдин лишанар къалурзава. Ам паталди кьилди чара авунвай, Гьадаз талукь тир затӀаризни гьакӀ лугьуда: Аллагьдин КӀвализ, ибадатдин вахтунда лазим жедай шейэриз ва Аллагьдиз икрамзавай инсанриз (Сифтегьан Икьрарда – Исраилдин халкьдиз, ЦӀийи Икьрарда – иманийрин КӀватӀалдиз). Ихьтин инсанриз чи таржумада «Аллагьдиз талукьбур» ва я «Месигьдиз талукьбур» лугьузва. Идалайни гъейри, и гафуни хсуси михьивилин ва Руьгьдин рекьяй тамамвилин виниз тир дережани къалурзава.

Пак Калам – кил. «Калам».

Пак Руьгь – кил. «Руьгь».

Пачагьлугъ – кил. «Аллагьдин Пачагьлугъ».

Песагь сувар – са мус ятӀани чувудар Мисридин лукӀвиликай азад авун рикӀел хуьн яз гатфарин вахтунда къейд ийидай чувудрин кьилин суваррикай сад. Аллагьдиз икрам авун патал дегьзаманда Песагь суварик чувудар вири Исраилдай ва маса уьлквейрай Ярусалимдиз къведай. Песагьдилай гуьгъуьниз гьасятда ТӀили фарин сувар гатӀундай. Ам ирид юкъуз давам жедай. Са гьафтедин къене чувудри, Мисридай тади кваз катун ва а чӀавуз тинидик хемир кутадай мумкинвал авачирди рикӀел хкун яз, анжах хемир квачир фу недай. Инжилда Песагь ва ТӀили фарин суварар са сувар яз гьисабзава. Гьа йикъара Иса Месигь хашуниз янай ва Адал чан хтанай. Песагьдикай месигьияр патал кьилин сувар – Месигьдал чан хтай сувар хьана. «Песагь» гьакӀни и суварин нагьардизни, яни къурбанддин кӀелезни, лугьуда.

ПилатӀ – Римдин сердер. Исадиз кьиникьин жаза гайи чӀавуз ПунтӀи ПилатӀа Ягьудат вилаят идара ийизвай (чи аямдин 26–36-лагьай йисар). Гьукумдин амай вири идараяр гьадаз табий тир ва абуруз ада тестикь тавунмаз кьиникьин жаза гудай ихтияр авачир. Санлай къачурла, аданни чувудрин кьилевайбурун араяр къайибур тир. Вилаятда гъулгъулаяр тахьун патал ПилатӀ мукьвал-мукьвал чувудриз кӀандайвал авуниз мажбур жедай.

Рагьаб – Фелистин къачур чӀавуз чувудри Нунан хва Шуайдин гъилик кваз сад лагьайди яз кьур Еригьан шегьерда уьмуьр тухвай ява паб (кил. Нунан хва Шуай 2, 6-кь.).

Рагьил – чувуд халкьдин бан-буба Якьубан кьве папакай (Лиядихъ галаз санал) са паб. Адан тӀвар чувуд вири дидеяр къалурзавай ярж хьиз кьун адет хьанвай.

Ребби – И гафуни Аллагьдин ТӀвар къалурзава, И тӀвар алаз Аллагь Мусадиз ва исраилвийриз ашкара хьанай (ЭхкъечӀун 3:14-15). Ам дуьм-дуьз гьикӀ лугьудатӀа чаз малум туш.

Реббидин Суфра – Сифтегьан месигьияр, Иса Месигьдин гафариз муьтӀуьгъ яз, фу чӀук-чӀук авун ва чехир цун патал мукьвал-мукьвал кӀватӀ жедай. ИкӀ абуру Вич хашуниз ядалди вилик Месигьди Вичи гьа икӀ авурди, ва фазни чехирдиз Вичин Беденни Иви лагьайди рикӀел хкун яз ийизвай. Месигьди авур къурбанддик чпин пайни квайди тестикьарун патал, месигьийри гьа икӀ ийизвайди я. И саягъда суфра кутуниз лезгийри «гъейиф» лугъузва.

Рим – ЦӀийи Икьрарда къалурнавай вахтара Рим шегьерди Кьулан гьуьл элкъуьрна кьунвай гзаф уьлквеяр вичиз муьтӀуьгъ авунвай, гьабурукай яз Фелистинни. Римдикай кьиле пачагь авай чӀехи гьукуматдин меркез хьана. Фелистинда, амай табий уьлквейра хьиз, римвийри чпин кьушунар акъвазарнавай ва гьар са аксивилиз инсаф тийиз кар кьазвай. Идахъ галаз санал са пачагьлугъ хьуни уьлкведин жуьреба-жуьре паярин арада мадарат вилик финиз ва санай саниз цӀийи фикирар чукӀуниз рехъ ачухзавай. Рим шегьердин ватандашриз (абурукай яз илчи Павелазни) вири пачагьлугъдин чилерал кьетӀен ихтиярар ганвай, месела, дуванда абуруз чпин дуван анжах пачагьди авун тӀалабдай ихтияр авай.

Руьгь – Аллагьдин Руьгь. Адаз, Бубадизни Хциз хьиз, Аллагьдин вири ерияр хас я. Инжилдай аквазвайвал, Иса Месигьдихъ иман авур инсанри Пак Руьгь къачузва. Ада абуруз несигьатар ва къуватар гузва.

Садум (ва Гамур) – къадим шегьерар. Абурун агьалийрин явавилиз килигна Аллагьди абур цавун цӀалди канай. И тарихдикай Хьунухь ктабдин 19-лагьай кьиле ахъайнава.

Сакъаяр – ЦӀийи Икьрардин вахтара чувудрин диндин кьилин хилерикай са десте. Меслегьатдин векилрикай гзафбур, чӀехи хахамар ва абуруз мукьва тир ксар, сакъаяр тир. Муькуь кӀеретӀдилай, фарисейрилай, чара яз, сакъайри Пак Каламдин нуфуз кваз кьазвай ва абур сиверай сивериз физвай кьисайрин чӀалахъ тушир. Кьилди къачуртӀа, абур Къияматдин юкъуз, Аллагьдин вилик акъвазун патал, вири кьенвайбурал чан хтунихъ агъазвачир.

Самарият – Фелистиндин вилаят. Ам Ярусалимдилай кефердихъ ва Галилейдилай кьибледихъ галай. Анин меркез шегьердин тӀвар Самарат тир. Са вахтара и вилаят Ашур пачагьлугъдик акатзавай. А чӀавуз маса уьлквейрай атай агьалияр и вилаятдиз ракъурнай. Уьлкведа амукьай исраилвийрин ва маса уьлквейрай куьч хьана атайбурун эвледрикай самариятвияр хьана.

Самариятвияр – Ягьудатдивай кефер пата, Самарият вилаятда уьмуьр тухузвай халкь. Самариятвийри, чувудри хьиз, Мусадин Къанун кваз кьазвай, амма адан гъавурда масакӀа акьазвай. Кьилди къачуртӀа, абуру Аллагьдиз икрам Ярусалимда ваъ, Гаризим дагъдал, чпин кьилин пакхана авай чкада ийидай. Чувудрини самариятвийри садбуру муькуьбур гьакъикъи диндивай къакъатнавайбур яз гьисабзавай ва садбур муькуьбурухъ галаз рахунни тийиз алахъдай.

Сарра – Ибрагьиман паб, абур кьведни санал Аллагьди хкянай. Хкядалди вилик адал Сара тӀвар алай, амма адаз Аллагьди цӀийи тӀвар гана – Сарра. Ада гъуьлуьхъ галаз сиягьатрин вири четинвилер пайна, Аллагьдиз вафа хуьз амукьна ва Ада гайи гафар кьилиз акъатунал вил алаз хьана. Вири уьмуьрда ам аялар тежез хьанай, анжах лап кьуьзуь хьайи чӀавуз ада Ибрагьимаз хва Исакь хана.

Сив хуьн – Пак Каламдин вахтара и келимади тӀуьникай тамамдиз къерех хьунухь, са кьадар вахтунда (адет яз, са йикъан къене) гьатта ядни хъун тавун къалурзавай. Гьа икӀ инсанди вич Аллагьдал ихтибардай, Адаз вичин вафа къалурдай, Адавай гъил къахчун ва куьмек тӀалабдай. Бязи йикъара вири чувудар патал сив хуьн мажбур кӀвалах тир, месела, гьар йисуз къейддай Регьимдин юкъуз. И юкъуз чувудри Аллагьдивай чпин гунагьрилай гъил къахчун тӀалабдай. Бязи чувудри, иллаки фарисейри, чпел алава яз сив хуьнар къачудай. Иманийрин кьилдин кӀватӀалдивайни, чпиз санал са гьихьтин ятӀани кьетӀен себеб аваз дуьаяр авун лазим хьайи береда, сив хуьз жедай.

Сигьан – Ярусалим шегьер алай кӀунтӀарикай сад. Инал Аллагьдин КӀвални алай. Гьавиляй Сигьан тӀварцӀи гагь-гагь Ярусалим ва гьакӀни виче Аллагьдихъ галаз эбеди яз михьи ксари уьмуьр тухудай цавараллай Ярусалим лагьай манаярни гузва.

Синагуг – чувудар санал кӀватӀ жедай кӀвал. Ана чувудри санал дуьа ийида ва Пак Калам кӀелда. Синагугда кӀватӀ хьайи вахтунда гьатта адетдин касдивайни Пак Каламдай са чӀук кӀелиз, ахпа вичи кӀелайдан баян ва я несигьат гуз, кӀватӀ хьанвайбурухъ элкъвена рахаз жедай. Аллагьдин КӀвале хьиз, синагугра къурбандар ийидачир. Чувудри уьмуьр тухузвай гьар са шегьерда гьич тахьайтӀа са синагуг жедай.

Синай – Синайдин зуракӀ-атӀадал (гилан Египет) алай дагъ. И дагъдал Аллагьди чувуд халкьдихъ галаз Икьрар кутӀунна ва адаз Муса арада аваз Къанун гана.

Сифтегьан Икьрар – кил. «Икьрар».

Смаил – пайгъамбар ва Исраилдин гьаким. Ада Шаулан ва ахпа Давудан кьилел, пачагьвал ийидай ихтияр гун яз, чӀем гуьцӀнай. Адан тарихдикай 1-Пачагьар (1-Смаил) 1–19-кьилера ихтилатнава.

Сулейман – Давудан хва, Давудалай гуьгъуьниз Исраилдин пачагь (чи аямдал къведалди 10 лагьай асир). Сулейман вичин арифдарвилелди машгьур хьанай. Ада пачагьвал авур аямда Исраилдин гьукуматди цуьк ахъайнай. Сулеймана Ярусалимда Аллагьдин сад лагьай КӀвал эцигнай. Акьван чӀавалди исраилвийри Аллагьдиз икрам санай-саниз тухузвай Гьалтунин Алачухда ийизвай. Сулейманан тӀварцӀихъ галаз Сифтегьан Икьрардин бязи ктабарни алакъада ава: Келимаяр, Муаллим, Манийрин Мани.

Сулейманан ширас – Аллагьдин КӀвалин дараматдин рагъэкъечӀдай патахъай авай ва чпел къав алай гуларин жерге. Аник гзаф инсанривай кӀватӀ жез хьун мумкин тир.

Таврат – Муса пайгъамбардин вад ктаб. И ктабра дуьнья халкь авуникай, сифте яз Аллагьдин ван хьайи муъминрикай, Исраилдин халкьдин тарихдикай, ам Мисрида (Египетда) лукӀвиликай азадна, адаз Къенан гуникай ва маса крарикай кхьенва. И ктабра гьакӀни Аллагьди Исраилдин халкьдиз авур весиятарни гьатнава. Къанунда авай виридалайни важиб авай къайдаяр Аллагьди Мусадив вугана ракъурна лугьуз, и ктабдиз «Мусадин Къанун» тӀварни ганва.

Тавратдарар – Къанун хъсандиз чидай ва адан тарсар маса чувудриз чирдай ксар. Тавратдарар халкьдин патай зурба гьуьрмет авай инсанар тир. Абурукай гзафбур Меслягьатдиз хкянавай.

Тилмиз – ЦӀийи Икьрарда Руьгьдин жигьетдай рехъ къалурзавай касдин, эвелни-эвел Иса Месигьдин, лап мукьва терефдарар.

Туба авун – Инсанди, вичин виликан уьмуьр гунагьар квайди ва Аллагьдиз лазим туширди кьатӀуналди, вичин гунагьрилай Аллагьдивай гъил къахчун тӀалабзава ва гележегда гунагьар хъийидач лагьана гаф гузва (кил. «Аллагьдин рекьел атун»).

ТӀвар – Пак Каламдин вахтара тӀвар ам нел алатӀа гьадан зат къалурзавай ибара хьиз кьабулзавай. Тилмизри са вуч ятӀани «Месигьдин тӀварцӀелай» ийизвайтӀа, абуру и кар Адан къастуналди ва Адан къуватдалди ийизвай.

ТӀили фарин сувар – кил. «Песагь сувар».

Фарисеяр – ЦӀийи Икьрардин вахтара чувудрин диндин кьилин хилерикай са десте. Абур неинки анжах са Пак Каламдин весиятар, гьакӀни чеб сивяй сивиз физ гзаф кьадарда авай кьисайрин макьсадар мукьуфдивди кьилиз акъудиз алахъзавай.

Харж кӀватӀдайди – чкадин агьалийрикай яз харж кӀватӀдай кас. Ада Римдин империядин хазинадиз налукар кӀватӀдай. Харж кӀватӀдайбуру мажусивиле авай Римдин гьукумдихъ галаз санал кӀвалахзавайвиляй, чувудриз абур гзаф такӀандай (икӀ санал кӀвалахун абурун Къанундихъ галаз кьазвачир). Идалайни гъейри, харж кӀватӀдайбуру агьалийривай абуру чпин чӀехибуруз гун лазим кьадардилай гзаф пул къачудай, артуханди чпиз тадай.

Хахам – Гьалтунин Алачухда ва Аллагьдин КӀвале къурбандар ийизвай ва диндин маса мажбурнамаяр кьиле тухузвай кас. Хахамар анжах Гьарунан эвледрикай жедай. Хахамар 12 дестедиз пай хьанвай ва абуру нубатдалди чпин везифаяр кьилиз акъудзавай. Хахамрин кьиле кьилин хахам акъвазнавай.

Хаш – Иса Месигьдин вахтара Римдин империяда виридалайни чӀехи тахсиркарвилер авур ксар кьиникьиз акъудун патал гъиликдай алат. Ам чиле акӀурнавай гулуникай ва дуьз пӀипӀ алаз адал тӀулаба алкӀурнавай кьулуникай ибарат я. Хашуниз ягъуниз акъуднавайбур хашунал кутӀундай ва я михер яна алкӀурдай, яргъалди фидай азабрик рекьин патал гьанал тадай; ихьтин жаза виридалайни гзаф зегьле тухудайди ва беябурвал галайди яз гьисабдай. Жаза кьилиз акъудзавай чкадал тахсиркарди вичин хашунин тӀулаба кьул вичи тухун лазим тир – гьа им «жуван хаш тухун» лагьай чӀал я. Иса хашуниз ягъайдалай гуьгъуьниз жазадин и алатдикай, аксина, Исадилай къвезвай хилас хьунин ва уьмуьрдин лишан хьана.

Хийир-дуьа – И гафуникай гзаф манайра аваз менфят къачун мумкин я. (1) Аллагьди инсандиз хъсан паяр гузва; (2) са касди масадаз Аллагьдин патай ихьтин паяр гун тӀалабзава; (3) чувуд чӀалал и гафунихъ пуд лагьай манани ава: и паяр агакьай касди разивилелди Аллагьдин тариф ийизва (таржумайра и манаяр жуьреба-жуьре гафаралди лугьузвай чкаяр тӀимил гьалтзавач).

Хиласвал – Пак Каламда и гафуни инсан ва я санлай са халкь душманрикайни хатавилерикай хилас авун яз Аллагьди гузвай куьмек къалурзава. Амма лап виниз дережадин метлебда и гафунихъ иманияр гунагьдин гьукумдикай азад авунин, Аллагьдихъ галаз рафтарвал ийидай ва эбеди уьмуьр къачуз жедай мумкинвал хьунин мана ава. Инжилди къалурзавайвал, ихьтин мумкинвал Иса Месигь хашунал кьиникьи ва ахпа Адал чан хтуни гузва. Месигьдихъ, Хиласкардихъ иман авуналди, инсанди хиласвал кьабулзава.

Худум – хеси авунвай итим. Къадим вахтара гзаф халкьарин пачагьрин гьаремар худумри хуьн адет тир (чувудрихъ ахьтинбур авачир). Гзаф вахтара худумрихъ пачагьдин тавханайра чӀехи нуфуз жедай, абур ана виниз тир дережада жедай, гьавиляй гзаф вахтара «худум» гаф «тавханайра къуллугъзавайди» лугьудай ибарадиз мукьва жедай.

Цаварин Пачагьлугъ – И ибара МатӀаялай атай Шад Хабарди мукьвал-мукьвал «Аллагьдин Пачагьлугъ» ибарадин чкадал гъиликзава (кил. «Аллагьдин Пачагьлугъ»).

Цик акахьун къачун – диндин лап важиб авай адетрикай сад. Цик акахьун къачуни инсан гьахъ-михьи хьун ва ада вич Аллагьдиз бахш авун къалурзава. Инжилда цик акахьун къачунин кьве жуьредикай лугьузва. Эвелдай Ягья пайгъамбарди Аллагьдин рекьел атай ва Аллагьдин къаст кьилиз акъудун къетӀ авур инсанрив цик акахьун къачуз тазвай. Иса Месигьдал кьена чан хтайдалай гуьгъуьниз цик акахьун къачунин метлеб мадни гзаф деринди хьана: инсан вичин виликан гунагьрив ацӀай уьмуьрдикай къерех жезва, налугьуди ам рекьизва, амма ахпа цӀийи уьмуьрда Месигьдихъ галаз сад яз уьмуьр тухун патал адал чан хквезва. ИкӀ цик акахьун къачурбурув Пак Руьгь агакьда.

ЦӀийи Икьрар кил. «Икьрар».

ЦӀуд-Шегьер – сад хьанвай цӀуд шегьер. Абур Галилей гьуьлуьвай кьибле пата, чувудри ваъ, маса халкьари уьмуьр тухузвай чкада авай.

Чан хкун – кил. «Чан хтун».

Чан хтун – беденда аваз уьмуьрдал хтун. Инжилдин вахтара гзаф чувудар Къияматдин юкъуз вири инсанрал чан хкведайдахъ ва абур Аллагьдин дувандин вилик акъваздайдахъ агъунвай. Амма кьейи инсанрал Исади гьасятда чан хкун ва ахпа Адал Вичелни кьейидалай кьулухъ чан хтун Ада къалурай аламатрикай лап чӀехиди тир.

Чувудар – Якьубалай арадал атанвай халкь. И гаф гагь-гагь «Исраилдин рухваяр», «исраилвияр» ибарайралди эвез ийизва.

Шад Хабар – Вичикай Сифтегьан Икьрарда лагьанвай Шад Хабардикай инсанриз муштулухар Иса Месигь чилел атай чӀавуз ганай. Ам Аллагьдиз инсанар кӀанзавайвиликай ва Ада абур патал чилел Вичин Хва ракъуруникай ибарат я; Иса Месигь хашунал кьин ва ахпа чан хтун себеб яз вири инсанар патал гунагьрикай ва эбеди ажалдикай хилас жедай рехъ ахъа хьана. И Хабардикай, лап эвелдилай эгечӀна, месигьийрин имандин бине хьанва.

Шагьидвилин Алачух – кил. «Гьалтунин Алачух».

Шемас – иманийрин кӀватӀалда къуллугъзавай кас. Абур иманийрин кӀватӀалда авай чпиз куьмек герек тир инсанрихъ гелкъвезвай (Крар 6) ва кӀватӀалдин кьиле акъвазнавайбуруз куьмекар гузвай.

Шуай – чувуд чӀалалди «Йешуа». Ам «Реббиди хиласзава» лагьай чӀал я. Мусадиз куьмекзавайди. Муса кьейидалай кьулухъ Нунан хва Шуай чувудрин регьбер хьана. Адан гъилик кваз чувудри Къенан – Аллагьди чпиз гуда лагьана хиве кьур уьлкве кьуна ва ана уьмуьр тухуз ацукьна. Ихьтин тӀвар маса ксарални алай.

Эбеди уьмуьр – ЦӀийи Икьрарда чилин винел даим яз ваъ, цӀийи дуьньяда Аллагьдихъ галаз гуьзел ва са къайгъуни авачир уьмуьр тухуниз икӀ лугьузва. Иманияр патал ихьтин уьмуьр гьеле чи дуьньяда амаз, чилел абурув ажал агакь тавунмаз гатӀун жезва, амма а уьмуьр Аллагьди абуруз чилел абурун уьмуьр куьтягь хьайила, тамамдиз багъишда.

Эсав – Исакьан хва, Якьубан чӀехи кьветхер-стха. Садра, гишин хьанваз, ада вичин сифтегьанвал Якьубаз чӀиргъиндихъ маса ганай. Идалай гуьгъуьниз Якьуб сифтегьанди яз гьисабиз хьанай.

Юнус пайгъамбар – Аллагьдин пайгъамбар. Юнус пайгъамбардин ктабди Аллагьди ам исраилвийрин душман тир инсаф гвачир Ашур пачагьлугъдин меркез Ниневидиз ракъуруникай суьгьбетзава. Юнусаз, и тапшуругъдикай кьил къакъудна, гимида аваз маса патахъ физ кӀан хьанай, амма Аллагьди гимидал тӀурфан ракъурнай, ахпа гьуьлуьн зурба гъетре Юнус туькьуьннай ва ам гъетрен къене пуд юкъуз хьанай. Ахпа гъетре ам вичин къеняй ахкъуднай, ва ам Ниневидиз рекье гьатнай.

Юсуф – (1) Якьубан цӀикьвед хцикай сад. Адалай Исраилдин халкьдин кьве тайифа хьана: Ифраим ва Манаше (кил. Хьунухь ктаб 37–50). Гуьгъуьнлай ихьтин тӀвар гзаф маса инсанрални эцигнай. (2) Иса хайи Руш Майраман гъуьл. Гьа вахтарин адетри къалурзавайвал, чувудри ам Исадин буба яз гьисабзавай.

Ягьуд – Якьубан цӀикьвед хцикай сад. Адалай Исраилдин тайифайрикай сад хьана. А тайифа авай Исраил уьлкведин вилаятдиз, Ягьудан тӀвар себеб яз, Ягьудат тӀвар гана. Исраилдин пачагь Давуд ва адан эвлед Иса Месигь Ягьудан тайифадикай тир. Абур кьведни Ягьудатдин Бетлегьем шегьерда дидедиз хьана. Гуьгъуьнлай ихьтин тӀвар гзаф маса инсанрални эцигнай. Инал, кьилди къачуртӀа, Месигь маса гайи тилмиз Ягьуд Искариятан тӀвар кьаз жеда.

Ягьудат – Фелистиндин кьибле пата авай вилаят. Адал и тӀвар Исраилдин тайифайрикай садан бан-буба тир Ягьудан тӀварцӀелай атанва.

Ягья – (1) «Инсанрив цик акахьун къачуз тазвай Ягья» (кил. «Цик акахьун къачун»). Чи таржумада и ибара «Ягья пайгъамбар» яз ганва. Месигь къведайдакай виликамаз лагьай ва Ада Вичин къуллугъ ийиз гатӀунай вахтунин лап эвелда Адав цик акахьун къачуз тур пайгъамбар. Месигьдин гафарай, Ягья «папари ханвайбурулай» виридалайни чӀехиди тир. (2) Илчи Ягья, Зебедеян хва ва илчи Якьубан стха, Месигьдин цӀикьвед тилмиздикай сад. Исадиз ам кьетӀендаказ кӀандай. Ам Шад Хабар, пуд чар ва Керемат ктабар кхьей кас яз кьабулун адет хьанва. Ихьтин тӀвар маса ксарални алай.

Якьуб – Исакьанни Ребекъадин кьве хцикай сад. Якьуб вичин кьветхер-стха Эсавалай гуьгъуьниз ханатӀани, Аллагьди гьам хкяна. Якьубаз сифте яз хайи хцин ихтиярар гана. Адан цӀикьвед хцикай чувуд халкьдин цӀикьвед тайифа арадал атана. Якьубаз Аллагьди гайи «Исраил» тӀвар адан эвледрал – чувуд халкьдал акьалтна. Гуьгъуьнлай и тӀвар маса ксарални эцигнай, месела, Исадин илчийрикай садал.

ЯхцӀурни цӀуд лагьай йикъан сувар – чувудрин диндин кьилин суваррикай сад. Ам Песагь сувар къейд авуна яхцӀурни цӀуд югъ алатайдалай гуьгъуьниз, бегьер кӀватӀ хъувурдалай кьулухъ кьиле тухудай. И суварин юкъуз Месигьдин тилмизрик Пак Руьгь акатдай.

Яшай пайгъамбар – Сифтегьан Икьрардин лап машгьур пайгъамбар. Ада чи аямдал къведалди VӀӀӀ лагьай асирда уьмуьр тухвана. Иса Месигь чилел хадалди 700 йис кьван амаз Яшай пайгъамбарди Исадин уьмуьрдин гзаф вакъиайрикай виликамаз лагьанай.

Заланвал / Кьадарар - ЦӀийи Икьрар

Заланвал / Кьадарар - ЦӀийи Икьрар

ЦӀийи Икьрар

1. Пулунин дережаяр

2. Заланвилинни къенен кьадарар

3. Мензилдин кьадарар

Заланвал / Кьадарар

Пулунин дережаяр

Ракьун пулар | Гьикьван ятӀа | Куькай ятӀа
Талант | 6000 динар | гимиш
Гимиш манат | 100 динар | гимиш
Кьуд драхма | 4 динар | гимиш
Кьве драхма | 2 динар | гимиш
Гимишдин пул | 1 динар | гимиш
Динар | 1 динар | гимиш
Къара пул | 1/16 динар | цур
Кепек | 1/64 динар | цур
Чет кепек | 1/128 динар | цур

1 динар адетдин зегьметкешдин са йикъан мажиб тир.

Заланвилинни къенен кьадарар

ТӀварар | Гьикьван ятӀа
Гирванка | 330 г
Киле | 1,1 литр
Сатун | 13 литр
Бат | 29 литр
МетратӀас | 32 литр
ЧкӀур | 400 литр

Мензилдин кьадарар

ТӀварар | Гьикьван ятӀа
Кьуьнт | 46 цм
ЮкӀ | 71 цм
Истад | 185 м
Кишдин мензил | 925 м

Тафаватар

ЦӀийи Икьрар

Тафаватар

Инал чна чи таржумада гъиликнавай текстерилай тафават тир ва чеб гъилелди кхьенвай маса ктабра авай чкаяр къалурзава:

МатӀ. 5:44

Амма За квез лугьузва хьи, жуван душманарни кӀан хьухь, куьн хурук кутазвайбурун гьакъиндай дуьа ая. Квез лянет ийизвайбурукай хъсандиз рахух ва куьн такӀанбуруз хъсанвилер ая.

МатӀ. 6:6

Дуьа ийидайла, жуван кӀвализ гьахьна, рак агална жуван чинебан Бубадиз дуьа ая. Чинебанди яз аквазвай ви Бубади ваз аквадай суваб ийида.

МатӀ. 6:13 | Темягьрикай яргъаз ая, шийирдикай хуьх На чун.

МатӀ. 17:20-21

– Куь иман зайиф тирвиляй, – лагьана Ада, – За квез рикӀивай лугьузва: куь иман финдин твар кьван авайтӀа, квевай и дагъдиз «Инлай анихъ хьухь» лагьана эмир гуз жедай, дагъни анихъ жедай. Квехъ ахьтин иман аватӀа, квелай алакь тийидай гьич са карни жедач. И жин масакӀа ваъ, анжах дуьадалдини сив хуьналди чукуриз жеда.

МатӀ. 18:10-11

Килиг гьа, ихьтин гъвечӀибурув рикӀивай эгечӀ, абурун малаикар датӀана цавараллай Зи Бубадин вилик ква. Инсандин Хва, телеф хьанвайбур жагъана, абур хиласиз атанвайди я.

МатӀ. 23:13-14

Гуж я квез хьанвайди, тавратдарарни фарисеяр, кьве чин алайбур! Куьне инсанриз Цаварин Пачагьлугъдиз фидай рак агална. Я куьн аниз гьахьзавач, я аниз физ кӀанзавайбур куьне ахъайзавач. Гуж я квез хьанвайди, тавратдарарни фарисеяр, кьве чин алайбур! Куьне хендедайрин кӀвалер незва ва кьве чин алаз яргъалди дуьа ийизва: гьа кардай квез генани чӀехи дуван ийида.

МатӀ. 25:30

И виже текъведай лукӀ мичӀи къецел гадара, ана жедайди шел-хвал ва сарар регъуьнар я. Нихъ ван къведай япар аватӀа, гьадаз ван атурай!

Мрк. 7:15-16

Къецяй инсандин къенез физвай гьич са затӀунивайни ам чиркин ийиз жедач, инсан чиркин ийизвайди адай вичяй акъатзавай гафар я. Нихъ япар аватӀа, гьадаз ван атурай.

Мрк. 9:43-44

Ви са гъили вун гунагь ийидай йикъаз гъизватӀа, вуна ам атӀутӀ: кьве гъил кваз жегьеннемдин хкахь тийидай цӀуз аватдалди са гъил кваз даим ацӀай уьмуьрдиз гьахьун хъсан я. Жегьеннемда, лагьайтӀа, сурун пӀаркӀвни рекьидач, цӀайни хкахьдач.

Мрк. 9:45-46

Ви са кӀвачи вун гунагь ийидай йикъаз гъизватӀа, вуна ам атӀутӀ: кьве кӀвач кваз жегьеннемдин цӀуз аватдалди са кӀвач кваз даим ацӀай уьмуьрдиз гьахьун хъсан я. Жегьеннемда, лагьайтӀа, сурун пӀаркӀвни рекьидач, цӀайни хкахьдач.

Мрк. 11:25-26

Квез са никай ятӀани хъел аваз хьайитӀа, дуьаяр ийизвай чӀавуз а касдилай гъил къахчу, цавараллай куь Бубадини куь тахсиррилай гъил къахчуда. Куьне гъил къахчун тавуртӀа, цавараллай куь Бубадини куь гунагьрилай гъил къахчудач.

Мрк. 15:27-28

Адахъ галаз санал кьилдин хашариз кьве къучини янай: сад Адан эрчӀи, муькуьдини – чапла патахъай. Пак Каламдин гаф кьилиз акъатна: «Ам зулумкаррикай яз гьисабна».

Мрк. 16:9-20 | И аятар лап къадим гъилин кхьинра гьалтзавач.

ЛкӀ. 17:35-36

Кьве папа са регъве техил регъведа: абурукай сад къахчуда, муькуьди тада. Кьвед никӀе жеда: абурукай сад къахчуда, муькуьди тада.

ЛкӀ. 22:43-44 | И аятар лап къадим гъилин кхьинра гьалтзавач.

ЛкӀ. 23:16-17

ГьакӀ хьайила, за Адаз са-кьве къамчи вегьена ахъая лагьана эмирда. Адаз кӀанзавайдини суварин йикъаз талукь яз къазаматда авай са кас ахъай хъувун тир.

ЛкӀ. 23:34 | Нуькерри Исадин пекер чип вегьена чпин арада пайна.

Ягь. 5:3-4

А кьурарик гзаф азарди кьунвайбур: буьркьуьбур, кьецӀибур, фалужди ягъайбур къатканвай. Гагь-гагь Реббидин малаик эвичӀдай ва ада цик ктаддай. Гьа чӀавуз цик акахьун къачур сад лагьай кас гьихьтин хьайитӀани азардикай сагъ хъжедай.

Ягь. 7:53–8:11 | И аятар лап къадим гъилин кхьинра гьалтзавач.

Кр. 7:36-37

Атана абур яд авай чкадив агакьна. «Ингье, ина ядни ава, – лагьана худумди, – Цик акахьун къачудайла, зи вилик пад ни кьада?» «Вири рикӀелди иман ийизватӀа, цик акахьун къачуртӀа жеда» лагьана ФилипӀа. «Иса Месигь Аллагьдин Хва тирдахъ за иман ийизва» жаваб яз лагьана везирди.

Кр. 15:33-34

Абур ана са кьадар вахтунда амукьна, ахпа стхайри абуруз хийир-дуьа авуна, абур иниз ракъурай ксарин патав рекье хтуна. Силава гьана амукьун кьетӀна Ягьуд лагьайтӀа, Ярусалимдиз хъфена.

Кр. 24:6-8

Ам гьатта чи Аллагьдин КӀвал чиркин ийизни алахънай. Гьа чӀавуз чна ам кьунни авунай ва, чи Къанундикай бине кьуна, адан дуван ийиз кӀан хьанай. Анжах кьушундин кьилевай Лисиди атана чӀехи зулумдалди ам чибурун гъиляй ахкъудна ва ви кьилив ракъурна. Чазни ви патав атун эмирна. Вуна адавай силис кьурла, чна адак тахсирар кутун дуьз кар тирдахъ вунни чӀалахъ жеда.

Кр. 28:28-29

«ГьакӀ хьайила, квез чир хьухь хьи, инсаният хилас хьуникай хабар Аллагьди мажусийрал ракъурзава. Гьабуру ябни гуда». Абур чпи чпин арада гьуьжетар ийиз-ийиз хъфена.

1-Птр. 4:14

Месигьдин ТӀвар кьунай куь намусдик хкуьрзаватӀа, квел нуьсрет ала, им акӀ лагьай чӀал я хьи, баркалладин Руьгьди – Аллагьдин Руьгьди – квел бине кьунва. Абуру Аллагьдиз асивалзава, куьне, лагьайтӀа, Ам машгьурзава.

1-Птр. 4:16

Амма са ни ятӀани месигьи яз азаб чӀугвазватӀа, къуй адаз регъуь тахьурай, вичин кьадар-къимет ихьтинди я лугьуз Аллагьдиз шукур авурай.

1-Ягь. 5:7-8

Цавал пуд шагьид ала: Буба, Гаф ва Пак Руьгь. И пудни – сад я. Чилелни пуд шагьид ала: Руьгь, яд ва иви, абуру пудани гьа садакай шагьидвал ийизва.

Картаяр - ЦӀийи Икьрар

Картаяр - ЦӀийи Икьрар

ЦӀийи Икьрар

1. Фелистин Иса Месигьдин девирда

2. Римдин империя Иса Месигьдин девирда

3. Ярусалим Иса Месигьдин девирда

4. Иса Месигьдин девирда Ярусалимда авай Аллагьдин КӀвал

5. Илчи Павелан сиягьат 1,2

6. Илчи Павелан сиягьат 3,4

Картаяр - ЦӀийи Икьрар

Фелистин Иса Месигьдин девирда

Римдин империя Иса Месигьдин девирда

Ярусалим Иса Месигьдин девирда

Иса Месигьдин девирда Ярусалимда авай Аллагьдин КӀвал

Илчи Павелан сиягьат 1,2

Илчи Павелан сиягьат 3,4

Table of Contents

ЦӀийи Икьрар: Ягья

Сифте гаф

Ягья

- Гьахьун
- 1
- 2
- 3
- 4
- 5
- 6
- 7
- 8
- 9
- 10
- 11
- 12
- 13
- 14
- 15
- 16
- 17
- 18
- 19
- 20
- 21

Пак Каламдин ктабар

- Сифтегьан Икьрардин ктабар

- ЦӀийи Икьрардин ктабар

Гафарган (ЦӀийи Икьрар)

Абба
Агъа дуьнья
Адам
Алачух
Аллагь кьатӀу́н
Аллагьдин КӀвал
Аллагьдин КӀел
Аллагьдин Пачагьлугъ
Аллагьдин рекьел атун
Аллагьдин Хва
Аллагьдин хъел
Алфани Омега
Амин
Аси
Асия вилаят
Афинаяр
Бабил
Багьал-Зевул
Баркалла
Бахтавар
Берекат
Билъам
Буба
Бунъямин
Бут
Галилей
Галилейдин вир
Гамур
Гевгьер
Гунагь
Гъилер эцигун
Гьабил
Гьалтунин Алачух
Гьарун
Гьахъ-михьивал
Гьахъ-михьивилиз акъудун
Гьируд
Давуд
Давудан Хва
Дуьа
Ермиягь пайгъамбар
Жегьеннем
Женнет
Жинер
Жузам
Забур
Зейтун пел
Зинавал
Ибадат
Иблис
Ибрагьим
Икьрар
Икьрардин сандух
Илчияр
Ильяс пайгъамбар
Иман
Имани
Иманийрин кӀватӀал
Инсандин Хва
Иса
Исакь
Исраил
Ишай
Ишара
Калам
Керемат
Киш югъ
Кумайрин сувар
Къабил
Къанун
Къенан
Къияматдин югъ
Къурбанган
Къурбанд авун
Кьилин хахам
Кьиса
КӀел
Левияр
Лут
Мажуси
Майрам
Малаик
Мангьу
Мелик-Садикь
Месигь
Месигьдихъ галаз сад хьун
Месигьи
Меслягьат
Миллетбаз
Мисри (Египет)
Михьи
Муса
Муъмин
Муьгьуьббат
Нинев
Нуьгь
Нуьсрет
Пайгъамбар
Пак
Пак Калам
Пак Руьгь
Пачагьлугъ
Песагь сувар
ПилатӀ
Рагьаб
Рагьил
Ребби
Реббидин Суфра
Рим
Руьгь
Садум (ва Гамур)
Сакъаяр
Самарият
Самариятвияр
Сарра
Сив хуьн
Сигьан
Синагуг
Синай
Сифтегьан Икьрар
Смаил
Сулейман
Сулейманан ширас
Таврат
Тавратдарар
Тилмиз
Туба авун
ТӀвар
ТӀили фарин сувар
Фарисеяр
Харж кӀватӀдайди
Хахам
Хаш
Хийир-дуьа
Хиласвал
Худум
Цаварин Пачагьлугъ
Цик акахьун къачун
ЦӀийи Икьрар
ЦӀуд-Шегьер
Чан хкун
Чан хтун
Чувудар
Шад Хабар
Шагьидвилин Алачух
Шемас
Шуай
Эбеди уьмуьр
Эсав
Юнус пайгъамбар
Юсуф
Ягьуд
Ягьудат
Ягья
Якьуб
ЯхцӀурни цӀуд лагьай йикъан сувар
Яшай пайгъамбар

Заланвал / Кьадарар - ЦӀийи Икьрар

- Пулунин дережаяр
- Заланвилинни къенен кьадарар
- Мензилдин кьадарар

Тафаватар

Картаяр - ЦӀийи Икьрар

- Фелистин Иса Месигьдин девирда
- Римдин империя Иса Месигьдин девирда
- Ярусалим Иса Месигьдин девирда

- Иса Месигьдин девирда Ярусалимда авай Аллагьдин КӀвал

- Илчи Павелан сиягьат 1,2

- Илчи Павелан сиягьат 3,4